PHÂN TÍCH TÁC ĐỘNG CỦA XÂM NHẬP MẶN ĐẾN SINH KẾ CỦA HỘ NGHÈO Ở NÔNG THÔN VÙNG ĐỒNG BẰNG SÔNG CỬU LONG
Kinh tế Nông nghiệp
Luận án nghiên cứu tác động của xâm nhập mặn đến sinh kế của hộ nghèo ở nông thôn vùng Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL), một khu vực chịu tổn thương nặng nề do biến đổi khí hậu, đặc biệt là các đợt hạn hán và xâm nhập mặn nghiêm trọng trong những năm gần đây, đã gây thiệt hại nặng nề về kinh tế, xã hội và môi trường. Mục tiêu của nghiên cứu là phân tích các tác động này và đề xuất giải pháp giúp các hộ gia đình áp dụng chiến lược sinh kế phù hợp để giảm thiểu thiệt hại, ổn định sinh kế và giảm nghèo bền vững.
Nghiên cứu so sánh sự khác biệt về sinh kế giữa các vùng bị xâm nhập mặn khác nhau và phân tích tác động của xâm nhập mặn đến sinh kế của hộ nghèo, đặc biệt là tác động không đồng nhất so với hộ không nghèo. Địa bàn nghiên cứu bao gồm các tỉnh Bến Tre, Trà Vinh, Hậu Giang và Sóc Trăng. Dữ liệu được thu thập từ Bộ dữ liệu Điều tra mức sống hộ gia đình năm 2014, 2018 và khảo sát bổ sung năm 2022, sử dụng kết hợp phương pháp phân tích định lượng và định tính.
Các kết quả chính cho thấy chỉ số vốn sinh kế của hộ nghèo (0,199) kém bền vững hơn đáng kể so với hộ không nghèo (0,238). Hộ nghèo gặp nhiều bất lợi trong việc tiếp cận các nguồn vốn sinh kế, đặc biệt là vốn con người và vốn tài chính, và vốn tự nhiên ở vùng bị xâm nhập mặn thường xuyên. Xâm nhập mặn đã làm giảm đáng kể các nguồn vốn sinh kế này, đặc biệt là vốn con người và vốn tự nhiên khi xâm nhập mặn xảy ra thường xuyên.
Về chiến lược sinh kế, hộ nghèo ở vùng bị mặn thường xuyên có tổng thu nhập và số hoạt động sinh kế trung bình thấp hơn. Xâm nhập mặn làm giảm xác suất tham gia trồng trọt và thu nhập từ hoạt động này, nhưng lại tăng xác suất lựa chọn sinh kế thủy sản như một hình thức thích ứng. Tuy nhiên, hộ nghèo gặp khó khăn hơn trong việc đa dạng hóa sinh kế và kết hợp các hoạt động nông nghiệp với phi nông nghiệp hoặc làm công.
Về thu nhập và tình trạng nghèo, hộ gia đình ở vùng bị xâm nhập mặn thường xuyên có thu nhập giảm 29,7% so với vùng còn lại, và giảm 41,3 triệu đồng/năm so với hộ ít bị mặn. Xâm nhập mặn làm tăng nguy cơ hộ gia đình rơi vào nhóm thu nhập thấp (xác suất 46,5%) và tăng xác suất nghèo thêm 7,3%. Tác động tiêu cực này đến thu nhập của hộ nghèo nặng nề hơn hộ không nghèo (76% so với 31%).
Từ những phát hiện trên, luận án đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao năng lực vốn sinh kế của hộ nghèo (tự học hỏi, tiết kiệm, tận dụng đất đai, chuyển đổi phương thức canh tác) và các giải pháp hỗ trợ từ chính quyền địa phương (củng cố hệ thống ngăn mặn, phát triển thủy lợi, phổ biến giống chịu mặn, tái quy hoạch sản xuất, thu hút doanh nghiệp) và doanh nghiệp (phát triển mô hình liên kết, đầu tư vào chế biến nông sản và khoa học công nghệ).