Luận án Phát triển năng lực sáng tạo cho học sinh trung học cơ sở trong dạy học đọc hiểu văn bản văn học

Tên luận án:

PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC SÁNG TẠO CHO HỌC SINH TRUNG HỌC CƠ SỞ TRONG DẠY HỌC ĐỌC HIỂU VĂN BẢN VĂN HỌC

Ngành:

Lý luận và phương pháp dạy học bộ môn Văn - Tiếng Việt

Tóm tắt nội dung tài liệu:

Luận án tập trung nghiên cứu vấn đề phát triển năng lực sáng tạo (NLST) cho học sinh Trung học cơ sở (THCS) trong dạy học đọc hiểu văn bản văn học (VBVH), đặt trong bối cảnh xã hội và yêu cầu đổi mới giáo dục Việt Nam theo Chương trình Giáo dục phổ thông 2018. Chương trình này nhấn mạnh việc phát triển phẩm chất và năng lực, trong đó NLST là một yếu tố cốt lõi.

Mặc dù đã có nhiều nghiên cứu về NLST trong các môn khoa học tự nhiên và một số khía cạnh của môn Ngữ văn (viết sáng tạo, tiếp nhận sáng tạo), luận án chỉ ra rằng vẫn chưa có công trình khoa học công phu, hệ thống về NLST của học sinh trong dạy học đọc hiểu VBVH nói chung và ở cấp THCS nói riêng. Thực trạng dạy và học môn Ngữ văn ở trường phổ thông còn bộc lộ nhiều bất cập, chưa thực sự khai thác được sự tích cực, chủ động, sáng tạo của người học, đặc biệt là trong đọc hiểu VBVH.

Mục đích của luận án là xây dựng cơ sở khoa học và đề xuất một số biện pháp nhằm phát triển NLST cho học sinh THCS trong dạy học đọc hiểu VBVH. Đối tượng nghiên cứu là các biện pháp này, với phạm vi thực nghiệm giới hạn ở thể loại truyện, trên đối tượng học sinh lớp 9 tại một số trường THCS.

Luận án đã hệ thống hóa các thành tựu nghiên cứu về NLST, trình bày quan niệm về NLST và xác định các biểu hiện của NLST ở học sinh THCS trong đọc hiểu VBVH, bao gồm bốn thành tố: nhận ra ý tưởng mới, hình thành và triển khai ý tưởng mới, đưa ra giải pháp mới, và sáng tạo sản phẩm mới. Trên cơ sở đó, luận án đề xuất 5 biện pháp dạy học cụ thể: tổ chức hoạt động thảo luận/tranh biện, sử dụng phương pháp dạy học giải quyết vấn đề, thiết kế bài tập gắn với thực tiễn, tổ chức hoạt động hồi ứng trải nghiệm, và đa dạng hóa hoạt động đọc hiểu để tạo sản phẩm sáng tạo. Các biện pháp này được kiểm nghiệm thông qua thực nghiệm sư phạm tại các trường THCS và cho thấy tính khả thi, hiệu quả trong việc phát triển NLST cho học sinh.

Luận án đóng góp vào cơ sở lí luận và thực tiễn, bổ sung cho các nghiên cứu về NLST trong giáo dục phổ thông, đặc biệt là trong dạy học đọc hiểu VBVH ở cấp THCS, góp phần cải thiện chất lượng dạy và học theo định hướng đổi mới.

Mục lục chi tiết:

• PHẦN MỞ ĐẦU

  • 1. Lý do chọn đề tài
    • 1.1. Bối cảnh xã hội trong nước và thế giới đặt ra yêu cầu và thách thức về một nền giáo dục sáng tạo.
    • 1.2. Đáp ứng yêu cầu của thực tiễn về đổi mới giáo dục Việt Nam, Chương trình GDPT 2018 ra đời, đánh dấu sự thay đổi lớn trong mục tiêu giáo dục.
    • 1.3. NL sáng tạo trong mỗi môn học cần được cụ thể hóa theo đặc trưng riêng, và trong mỗi phân môn cũng tương tự như thế.
    • 1.4. Thực trạng dạy và học trong trường phổ thông đã và đang bộc lộ nhiều bất cập.
    • 1.5. Những nghiên cứu về NLST đã bắt đầu được quan tâm ở nhiều môn học như Vật lí, Hóa học, Toán học – những môn khoa học nơi sự sáng tạo của học sinh có thể nhận thấy và đo lường được dễ dàng.
  • 2. Lịch sử vấn đề nghiên cứu
    • 2.1. Những nghiên cứu về năng lực sáng tạo và dạy học phát triển năng lực sáng tạo
      • * Ở nước ngoài
      • * Ở trong nước
    • 2.2. Những nghiên cứu về sáng tạo, năng lực sáng tạo trong dạy học môn Ngữ văn và dạy học đọc hiểu VBVH
      • 2.2.1. Những nghiên cứu về sáng tạo, năng lực sáng tạo trong dạy học môn Ngữ văn
      • 2.2.2. Những nghiên cứu về sáng tạo, năng lực sáng tạo trong dạy học đọc hiểu văn bản văn học
        • * Ở nước ngoài
        • * Ở trong nước
  • 3. Mục đích nghiên cứu
  • 4. Đối tượng và nhiệm vụ nghiên cứu
    • 4.1. Đối tượng nghiên cứu:
    • 4.2. Nhiệm vụ nghiên cứu:
  • 5. Phạm vi nghiên cứu
  • 6. Phương pháp nghiên cứu
    • 6.1. Nhóm phương pháp nghiên cứu lý thuyết:
    • 6.2. Nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn:
      • 6.2.1. Phương pháp quan sát
      • 6.2.2. Phương pháp điều tra giáo dục
      • 6.2.3. Phương pháp thực nghiệm sư phạm
      • 6.2.4. Phương pháp phân tích dữ liệu
  • 7. Giả thuyết khoa học
  • 8. Đóng góp của luận án
    • - Về lí luận:
    • - Về thực tiễn:
  • 9. Cấu trúc của luận án

• CHƯƠNG 1: CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA VIỆC PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC SÁNG TẠO CHO HỌC SINH THCS TRONG DẠY HỌC ĐỌC HIỂU VĂN BẢN VĂN HỌC

  • 1.1. Năng lực và năng lực sáng tạo
    • 1.1.1. Năng lực và cấu trúc năng lực
    • 1.1.2. Sáng tạo
    • 1.1.3. Năng lực sáng tạo
      • 1.1.3.1. Năng lực sáng tạo và biểu hiện của người có năng lực sáng tạo
      • 1.1.3.2. Khái niệm và biểu hiện năng lực sáng tạo của HS THCS
  • 1.2. Năng lực sáng tạo của HS THCS trong đọc hiểu VBVH
    • 1.2.1. Văn bản văn học và cơ hội phát triển NLST của HS THCS trong đọc hiểu VBVH
    • 1.2.2. Đọc hiểu văn bản văn học
    • 1.2.3. Biểu hiện năng lực sáng tạo trong đọc hiểu VBVH của HS THCS
  • 1.3. Dạy học đọc hiểu VBVH theo hướng phát triển NLST người học
    • 1.3.1. Đặc điểm của dạy học phát triển năng lực
    • 1.3.2. Dạy học đọc hiểu VBVH theo hướng phát triển NLST
      • 1.3.2.1. Khơi gợi sự tích cực, chủ động, sáng tạo của người học
      • 1.3.2.2. Chú trọng đặc trưng loại thể trong dạy học đọc hiểu văn bản văn học
      • 1.3.2.3. Đổi mới đánh giá trong dạy học đọc hiểu theo hướng phát triển NLST của HS
  • 1.4. Một số quan niệm của lý thuyết tiếp nhận văn học về vai trò của người đọc và tác phẩm văn chương
    • 1.4.1. Độc giả là người đóng vai trò kiến tạo nghĩa cho văn bản
    • 1.4.2. Văn bản có tính mở, người đọc là người hoàn tất, sáng tạo
  • 1.5. Thực trạng phát triển NLST cho HS THCS trong dạy học đọc hiểu VBVH
    • 1.5.1. Chương trình, SGK môn Ngữ văn một số nước và khả năng phát triển NLST trong dạy học đọc hiểu VBVH
      • 1.5.1.1. Về chương trình
      • 1.5.1.2. Về Sách giáo khoa
    • 1.5.2. Chương trình, SGK môn Ngữ văn của Việt Nam
      • 1.5.2.1. Về chương trình
      • 1.5.2.2. Về sách giáo khoa
    • 1.5.3. Thực trạng dạy học ở nhà trường THCS với việc phát triển NLST của HS trong đọc hiểu VBVH
    • 1.5.4. Thực trạng NLST của HS THCS trong đọc hiểu VBVH

• CHƯƠNG 2: MỘT SỐ BIỆN PHÁP PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC SÁNG TẠO CHO HỌC SINH THCS TRONG DẠY HỌC ĐỌC HIỂU VĂN BẢN VĂN HỌC

  • 2.1. Điều kiện thực hiện các biện pháp phát triển năng lực sáng tạo cho HS THCS trong dạy học đọc hiểu VBVH
    • 2.1.1. Đảm bảo bám sát các biểu hiện NLST và yêu cầu cần đạt về đọc hiểu VBVH của HS THCS trong Chương trình GDPT môn Ngữ văn
    • 2.1.2. Đảm bảo đánh giá hướng tới sự phát triển NLST của người học trong đọc hiểu VBVH
    • 2.1.3. Đảm bảo nội dung dạy học đọc hiểu phù hợp với đối tượng HS và hấp dẫn, có nhiều vấn đề để HS được thỏa sức sáng tạo
    • 2.1.4. Đảm bảo môi trường sáng tạo trong dạy học đọc hiểu VBVH
  • 2.2. Một số biện pháp phát triển NLST cho HS THCS trong dạy học đọc hiểu VBVH
    • 2.2.1. Tổ chức các hoạt động thảo luận, tranh biện nhằm giúp HS đưa ra các cách hiểu khác nhau trong việc nhận ra và phân tích, đánh giá ý tưởng mới của văn bản
      • 2.2.1.1. Mục đích của biện pháp:
      • 2.2.1.2. Cách thức tổ chức thực hiện biện pháp
      • 2.2.1.3. Thiết kế minh họa
    • 2.2.2. Sử dụng phương pháp dạy học giải quyết vấn đề nhằm khích lệ HS sáng tạo, chủ động, tích cực trong việc kiến tạo tri thức mới và bộc lộ quan điểm mới
      • 2.2.2.1. Mục đích của biện pháp
      • 2.2.2.2. Cách thức tổ chức dạy học giải quyết vấn đề
      • 2.2.2.3. Ví dụ thiết kế và tổ chức dạy học
    • 2.2.3. Thiết kế và sử dụng các bài tập gắn với thực tiễn giúp HS vận dụng sáng tạo các giá trị của văn bản VH vào đời sống
      • 2.2.3.1. Mục đích của biện pháp
      • 2.2.3.2. Cách thức thực hiện biện pháp
      • 2.2.3.3. Minh họa và tổ chức dạy học bài tập
    • 2.2.4. Tổ chức các hoạt động hồi ứng trải nghiệm thông qua các vai chủ thể khác nhau nhằm khai thác ở HS các phản hồi, đánh giá độc đáo và sáng tạo
      • 2.2.4.1. Mục đích của biện pháp
      • 2.2.4.2. Cách thức tổ chức thực hiện biện pháp
    • 2.2.5. Đa dạng hóa hoạt động đọc hiểu, tạo cơ hội cho HS làm ra các sản phẩm sáng tạo
      • 2.2.5.1. Mục đích của biện pháp
      • 2.2.5.2. Cách thức thực hiện biện pháp

• CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM

  • 3.1. Mục đích thực nghiệm
  • 3.2. Nội dung, đối tượng và địa bàn thực nghiệm
  • 3.3. Thời gian thực nghiệm
  • 3.4. Quy trình thực nghiệm
    • 3.4.1. Trao đổi với giáo viên trước khi dạy thực nghiệm
    • 3.4.2. Tổ chức kiểm tra NL đầu vào đối với các lớp TN và ĐC
    • 3.4.3. Tiến hành dạy học TN
    • 3.4.4. Tổ chức kiểm tra đánh giá NL đầu ra đối với các lớp TN và ĐC
    • 3.4.5. Xử lí kết quả TN
    • 3.4.6. Phân tích kết quả TN
  • 3.5. Giáo án thực nghiệm
    • 3.5.1. Cấu trúc giáo án thực nghiệm
    • 3.5.2. Giáo án thực nghiệm minh họa
  • 3.6.2. Đề kiểm tra
  • 3.6.3. Kết quả đánh giá TN về mặt định lượng
  • 3.6.4. Kết quả đánh giá TN về mặt định tính
  • 3.6.5. Đánh giá chung về kết quả TN

• KẾT LUẬN