Luận án Lịch sự trong phỏng vấn báo chí

Tên luận án:

Lịch sự trong phỏng vấn báo chí

Ngành:

Ngôn ngữ học

Tóm tắt nội dung tài liệu:

Luận án "Lịch sự trong phỏng vấn báo chí" khám phá sự biểu hiện của lịch sự trong các cuộc phỏng vấn báo chí, một lĩnh vực quan trọng nhưng chưa được nghiên cứu hệ thống trong ngữ dụng học tiếng Việt. Nghiên cứu này nhằm mục đích làm phong phú lý thuyết lịch sự trong ngôn ngữ học bằng cách làm rõ tính năng động của các hiện tượng ngôn ngữ trong giao tiếp thực tế.

Phạm vi nghiên cứu tập trung vào các hành động ngôn từ và yếu tố từ ngữ thể hiện lịch sự trong phỏng vấn báo chí, dựa trên khảo sát 850 bài phỏng vấn từ Báo Tiền Phong, Dân Trí (điện tử) và VnExpress (điện tử) trong giai đoạn 2011-2014. Mục tiêu chính là làm rõ những biểu hiện của lịch sự thông qua phát ngôn và cách sử dụng từ ngữ trong bối cảnh này.

Luận án áp dụng các phương pháp phân tích diễn ngôn, miêu tả, khảo sát, thống kê và phân loại. Cơ sở lý thuyết được xây dựng dựa trên quan điểm về lịch sự của Brown và Levinson, cùng khái niệm bất lịch sự của Culpeper, đồng thời tổng hợp các quan niệm lịch sự từ phương Đông, phương Tây và Việt Nam. Kết quả nghiên cứu chỉ ra rằng phỏng vấn báo chí là một cuộc thoại mang tính nghi thức với cấu trúc ổn định. Các đoạn thoại mở đầu và kết thúc thường chứa các hành động nghi thức (chào, cảm ơn, chúc) nhằm thiết lập và duy trì mối quan hệ thân thiện. Trong đoạn thoại phát triển, hành động hỏi của nhà báo là chủ đạo, được hỗ trợ bởi các hành động tái hiện và biểu cảm.

Nghiên cứu cũng phân loại các hành động ngôn từ theo mức độ đe dọa thể diện, cho thấy sự khác biệt trong cách thể hiện lịch sự giữa các nhóm đối tượng được phỏng vấn (quan chức, văn nghệ sĩ, đối tượng khác). Mức độ áp đặt cao nhất xuất hiện khi nhà báo dùng câu hỏi đóng để xác nhận thông tin liên quan đến vấn đề riêng tư hoặc uy tín của đối tượng. Phân tích từ ngữ cho thấy vai trò của từ xưng hô, tiểu từ tình thái và từ ngữ có sắc thái biểu cảm (tích cực/tiêu cực) trong việc điều chỉnh tính lịch sự. Mặc dù xưng hô chủ yếu chuẩn mực, vẫn có sự tồn tại của xưng hô trống không. Luận án hy vọng góp phần khắc phục hạn chế trong văn hóa ứng xử, nâng cao kỹ năng phỏng vấn của nhà báo, đồng thời thừa nhận những hạn chế về nguồn ngữ liệu và việc chưa khai thác sâu các yếu tố phi ngôn ngữ.

Mục lục chi tiết:

• 0.1. LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI
  • 0.1.1. Trong xu thế toàn cầu hóa, giao tiếp trên phương tiện truyền thông đại chúng đóng một vai trò quan trọng và ngày càng được tăng cường. Giao tiếp trong phỏng vấn báo chí mang một số đặc thù của giao tiếp đại chúng, đó là đối tượng nghiên cứu của nhiều ngành khoa học trong đó có xã hội học, ngôn ngữ học,... Đề tài Lịch sự trong phỏng vấn báo chí cũng nằm trong xu hướng chung ấy.
  • 0.1.2. Các công trình nghiên cứu lịch sự ở Việt Nam thường dựa trên ngữ liệu văn học hoặc trong giao tiếp hằng ngày. Nghiên cứu lịch sự trong môi trường giao tiếp trên phương tiện truyền thông, trong đó có phỏng vấn báo chí thì dường như chưa được nghiên cứu một cách có hệ thống.
  • 0.1.3. Nghiên cứu lịch sự trong phỏng vấn báo chí góp phần làm phong phú thêm lý thuyết về lịch sự trong ngôn ngữ học, chứng minh cho tính năng động của các hiện tượng ngôn ngữ trong thực tế giao tiếp.
• 0.2. ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU
  • 0.2.1. Đối tượng nghiên cứu
  • 0.2.2. Phạm vi nghiên cứu
• 0.3. MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU VÀ NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU
  • 0.3.1. Mục đích nghiên cứu
  • 0.3.2. Nhiệm vụ nghiên cứu
• 0.4. PHƯƠNG PHÁP VÀ CÁC THỦ PHÁP NGHIÊN CỨU
• 0.5. ĐÓNG GÓP CỦA LUẬN ÁN
  • 0.5.1. Về lí thuyết
  • 0.5.2. Về thực tiễn
• 0.6. BỐ CỤC CỦA LUẬN ÁN
• Chương 1
  TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÍ LUẬN
  • 1.1. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
    • 1.1.1. Tình hình nghiên cứu về lịch sự trên thế giới
      • 1.1.1.1. Hướng nghiên cứu truyền thống về lịch sự
      • 1.1.1.2. Hướng tiếp cận mới về lịch sự
    • 1.1.2. Tình hình nghiên cứu về lịch sự ở Việt Nam
  • 1.2. CƠ SỞ LÍ LUẬN
    • 1.2.1. Khái quát về giao tiếp phỏng vấn
      • 1.2.1.1. Phỏng vấn nhìn ở góc độ một thể loại báo chí
      • 1.2.1.2. Phỏng vấn nhìn ở góc độ hội thoại
    • 1.2.2. Lịch sự và các phương tiện ngôn ngữ thể hiện lịch sự
      • 1.2.2.1. Lịch sự theo quan điểm của các nhà ngôn ngữ học phương Tây
      • 1.2.2.2. Lịch sự theo quan điểm của các nhà ngôn ngữ học phương Đông
      • 1.2.2.3. Vài nét về lịch sự theo quan niệm của người Việt
      • 1.2.2.4. Quan niệm của luận án về lịch sự và bất lịch sự trong phỏng vấn
      • 1.2.2.5. Khái quát các phương tiện ngôn ngữ biểu thị lịch sự
  • 1.3. TIỂU KẾT
• Chương 2:
  LỊCH SỰ THỂ HIỆN QUA CÁC HÀNH ĐỘNG NGÔN TỪ TRONG CẶP TRAO ĐÁP TRONG PHỎNG VẤN BÁO CHÍ
  • 2.1. ĐẶC ĐIỂM CẤU TRÚC CẶP TRAO ĐÁP VÀ QUAN HỆ TRAO ĐÁP TRONG CUỘC THOẠI PHỎNG VẤN
    • 2.1.1. Cấu trúc cặp trao đáp trong cuộc thoại phỏng vấn
    • 2.1.2. Quan hệ trao đáp trong cặp thoại phỏng vấn
  • 2.2. KHÁI QUÁT CÁC NHÓM HÀNH ĐỘNG NGÔN TỪ TRONG CẶP TRAO ĐÁP TRONG QUAN HỆ VỚI LỊCH SỰ
    • 2.2.1. Nhận diện các nhóm hành động ngôn từ phổ biến trong tham thoại dẫn nhập trong cuộc thoại phỏng vấn
    • 2.2.2. Tiêu chí đánh giá mức độ lịch sự của các hành động ngôn từ trong cuộc thoại phỏng vấn
  • 2.3. CÁC HÀNH ĐỘNG NGÔN TỪ TRONG CẶP TRAO ĐÁP TRONG QUAN HỆ VỚI LỊCH SỰ
    • 2.3.1. Các hành động ngôn từ trong cặp thoại mở đầu trong quan hệ với lịch sự
    • 2.3.2. Các hành động ngôn từ trong cặp thoại triển khai trong quan hệ với lịch sự
      • 2.3.2.1. Hành động chủ hướng – hành động hỏi
      • 2.3.2.2. Hành động phụ thuộc – hành động khen và hành động chê
    • 2.3.3. Các hành động ngôn từ trong cặp thoại kết thúc trong quan hệ với lịch sự
  • 2.4. TIỂU KẾT
• Chương 3:
  LỊCH SỰ THỂ HIỆN QUA TỪ NGỮ XƯNG HÔ VÀ TỪ NGỮ TÌNH THÁI TRONG PHỎNG VẤN BÁO CHÍ
  • 3.1. TỪ NGỮ XƯNG HÔ BIỂU THỊ LỊCH SỰ TRONG PHỎNG VẤN BÁO CHÍ
    • 3.1.1. Khái quát về từ ngữ xưng hô trong phỏng vấn báo chí
    • 3.1.2. Xưng hô với việc biểu thị lịch sự trong phỏng vấn báo chí
  • 3.2. TỪ NGỮ TÌNH THÁI BIỂU THỊ LỊCH SỰ TRONG PHỎNG VẤN BÁO CHÍ
    • 3.2.1. Tiểu từ tình thái cuối câu với việc biểu thị lịch sự trong phỏng vấn báo chí
      • 3.2.1.1. Khái quát về tiểu từ tình thái cuối câu thường dùng trong phỏng vấn báo chí
      • 3.2.1.2. Một số tiểu từ tình thái tiêu biểu trong phỏng vấn báo chí
    • 3.2.2. Phương tiện rào đón với việc biểu thị lịch sự trong phỏng vấn báo chí
      • 3.2.2.1. Khái quát về các phương tiện rào đón phổ biến trong phỏng vấn báo chí
      • 3.2.2.2. Phương tiện rào đón giảm nhẹ độ tin cậy của thông tin
      • 3.2.2.3. Phương tiện rào đón nhấn mạnh mức độ tin cậy của thông tin
      • 3.2.2.4. Phương tiện rào đón giảm thiểu mức độ áp đặt lên người nghe
    • 3.2.3. Từ ngữ có màu sắc biểu cảm – đánh giá với việc biểu thị tính lịch sự trong phỏng vấn báo chí
      • 3.2.3.1. Nhóm từ ngữ có sắc thái tích cực
      • 3.2.3.2. Nhóm từ ngữ có sắc thái tiêu cực
  • 3.3. TIỂU KẾT
• KẾT LUẬN