Nghiên cứu định giá nước tưới tại một số hệ thống thuộc lưu vực sông Hồng – sông Thái Bình
Kinh tế tài nguyên nước
Luận án này tập trung nghiên cứu định giá nước tưới tại các hệ thống thuộc lưu vực sông Hồng – sông Thái Bình, xuất phát từ nhu cầu ngày càng đa dạng, phức tạp trong sử dụng nước và sự cần thiết coi nước như một hàng hóa kinh tế. Mục tiêu chính là xây dựng cơ sở khoa học và thực tiễn về định giá nước tưới, xây dựng và thử nghiệm mô hình phân bổ, định giá, tìm hiểu mức sẵn lòng chi trả (WTP) của người sử dụng và đề xuất các giải pháp định giá nước hiệu quả cho Việt Nam.
Nghiên cứu định giá chủ yếu cho hoạt động cung cấp nước tưới cho cây lúa, đồng thời đề cập đến mục đích phát điện. Phạm vi nghiên cứu bao gồm phân tích cơ sở lý thuyết và mô phỏng thực nghiệm các phương pháp định giá tốt nhất thứ nhất và thứ nhì tại hệ thống Liễn Sơn và Lô Gâm, cùng với khảo sát mức sẵn lòng chi trả tại ba tỉnh Thái Nguyên, Phú Thọ, Nam Định.
Về phương pháp luận, luận án kết hợp mô hình kinh tế và kỹ thuật, sử dụng lập trình tối ưu LINGO, các phương pháp tính giá trị kinh tế tài nguyên nước (phần dư, đánh giá giá trị ngẫu nhiên - CVM) và các phương pháp xác suất thống kê, kinh tế lượng. Mô hình định giá theo chi phí cận biên (tốt nhất thứ nhất) và định giá Ramsey (tốt nhất thứ nhì) được xây dựng dưới tiếp cận cân bằng cục bộ (PE) và tổng thể (GE). Dữ liệu được thu thập từ nguồn thứ cấp (thủy văn, báo cáo) và khảo sát sơ cấp 235 hộ gia đình.
Kết quả nghiên cứu chỉ ra rằng, định giá theo chi phí cận biên không hiệu quả đối với nước tưới do tính chất độc quyền của ngành nước và gây thâm hụt tài chính (ví dụ: Liễn Sơn chỉ đạt 2.7 đồng/m³ so với 374 đồng/m³ theo Ramsey). Phương pháp định giá Ramsey được chứng minh là phù hợp hơn, với mức giá ước lượng cao hơn đáng kể và có tính đến đặc điểm độc quyền. Mức giá mô phỏng cho thấy giá nước tưới ở hệ thống động lực Liễn Sơn (406.8 đồng/m³) thường cao hơn hệ thống tự chảy Lô – Gâm (374 đồng/m³). Mức sẵn lòng chi trả trung bình của nông dân là khoảng 52 ngàn đồng/sào/vụ, cao hơn mức phí hiện tại và bị ảnh hưởng tích cực bởi diện tích canh tác và năng suất lúa. Chính sách miễn giảm thủy lợi phí hiện hành đã làm cho WTP thực tế thấp hơn giá Ramsey ước lượng. Mô hình định giá dài hạn cũng cho thấy sự ổn định và phù hợp với quy luật kinh tế.
Luận án đề xuất các giải pháp trực tiếp như định giá Ramsey và tài trợ chéo giữa các mục đích sử dụng nước, cùng với điều chỉnh giá trần. Các giải pháp gián tiếp bao gồm chính sách định giá phân biệt, hỗ trợ người dân khó khăn, cổ phần hóa, phân quyền quản lý và cải thiện thể chế ngành nước (quyền sở hữu, quản lý tài chính, vai trò tổ chức trung gian) để nâng cao hiệu quả và tính bền vững của quản lý tài nguyên nước.