Luận án Biến đổi cấu trúc gia đình trong quá trình già hóa dân số ở nông thôn đồng bằng sông Hồng

Tên luận án:

BIẾN ĐỔI CẤU TRÚC GIA ĐÌNH TRONG QUÁ TRÌNH GIÀ HÓA DÂN SỐ Ở NÔNG THÔN ĐỒNG BẰNG SÔNG HỒNG

Ngành:

XÃ HỘI HỌC

Tóm tắt nội dung tài liệu:

Luận án tiến sĩ này nghiên cứu sự biến đổi cấu trúc gia đình tại khu vực nông thôn Đồng bằng sông Hồng trong bối cảnh già hóa dân số. Tác giả chỉ ra rằng cấu trúc gia đình tại đây đang trải qua những thay đổi nhanh chóng, đặc trưng bởi xu hướng quy mô gia đình nhỏ hơn, hạt nhân hóa, giảm số lượng thành viên, giảm tỷ lệ phụ thuộc của dân số trẻ và gia tăng tỷ lệ phụ thuộc của người cao tuổi.

Nghiên cứu làm rõ các chiều cạnh biến đổi của cấu trúc gia đình, bao gồm quy mô, cơ cấu, các mối quan hệ trong gia đình và quan hệ hôn nhân, tất cả đều đang diễn ra nhanh chóng dưới tác động của quá trình già hóa dân số, công nghiệp hóa và đô thị hóa. Các yếu tố ảnh hưởng chính được xác định là đô thị hóa, chuyển dịch cơ cấu lao động - việc làm, trình độ học vấn và thu nhập của người lao động.

Đặc biệt, luận án nhấn mạnh sự xuất hiện của nhiều loại hình gia đình mới như gia đình không hôn thú, gia đình khuyết thế hệ (ông bà sống với cháu do con cái di cư), và gia đình mẹ đơn thân. Những mô hình này, vốn hiếm trong truyền thống, nay trở nên phổ biến trong xã hội đang chuyển đổi từ nông nghiệp sang công nghiệp hóa, hiện đại hóa.

Những biến đổi này có tác động mạnh mẽ, đôi khi không mong muốn, đến đời sống gia đình, nhất là đối với nhóm dân số người cao tuổi. Với tỷ trọng dân số từ 65 tuổi trở lên ngày càng tăng và sự giảm sút trong số lượng thành viên gia đình, cùng với những thay đổi trong mối quan hệ tình cảm, đời sống của người cao tuổi đang đối mặt với nhiều khó khăn. Luận án đề xuất các giải pháp chính sách nhằm giảm thiểu tác động tiêu cực và thúc đẩy sự phát triển bền vững của gia đình.

Mục lục chi tiết:

• MỞ ĐẦU

  • 1. Lý do lựa chọn đề tài
  • 2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
    • 2.1. Mục đích nghiên cứu
    • 2.2. Nhiệm vụ nghiên cứu
  • 3. Đối tượng, khách thể, phạm vi nghiên cứu
    • 3.1. Đối tượng nghiên cứu
    • 3.2. Khách thể nghiên cứu
    • 3.3. Phạm vi nghiên cứu
  • 4. Câu hỏi nghiên cứu, giả thuyết nghiên cứu
    • 4.1. Câu hỏi nghiên cứu
    • 4.2. Giả thuyết nghiên cứu
  • 5. Biến số nghiên cứu và khung phân tích
    • 5.1. Biến số nghiên cứu
      • 5.1.1. Biến số độc lập
      • 5.1.2. Biến số phụ thuộc
      • 5.1.3. Điều kiện môi trường, chính trị, kinh tế - xã hội
    • 5.2. Khung phân tích lý thuyết
  • 6. Phương pháp nghiên cứu
    • 6.1. Phương pháp luận
    • 6.2. Phương pháp nghiên cứu
      • 6.2.1. Phương pháp phân tích tài liệu
      • 6.2.2. Phương pháp định lượng, điều tra lựa chọn mẫu bằng phiếu hỏi
      • 6.2.3. Phương pháp phỏng vấn cá nhân
  • 7. Đóng góp mới về mặt khoa học và ý nghĩa của luận án
    • 7.1. Đóng góp mới về mặt khoa học
    • 7.2. Ý nghĩa của luận án
      • 7.2.1. Ý nghĩa lý luận
      • 7.2.2. Ý nghĩa thực tiễn
  • 8. Cấu trúc của luận án

• Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU

  • 1.1. Nghiên cứu về biến đổi quy mô, cấu trúc gia đình trên thế giới, Việt Nam và nông thôn đồng bằng sông Hồng
  • 1.2. Biến đổi mối quan hệ gia đình, quan hệ hôn nhân
  • 1.3. Các yếu tố ảnh hưởng đến biến đổi cấu trúc gia đình
  • 1.4. Biến đổi cấu trúc gia đình trong bối cảnh già hóa dân số
  • 1.5. Những vấn đề chính rút ra từ tổng quan nghiên cứu
  • Tiểu kết chương 1

• Chương 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP LUẬN NGHIÊN CỨU

  • 2.1. Các khái niệm nghiên cứu cơ bản
    • 2.1.1. Gia đình
    • 2.1.2. Cấu trúc gia đình/ Cơ cấu gia đình
    • 2.1.3. Biến đổi cấu trúc gia đình
    • 2.1.4. Quy mô gia đình
    • 2.1.5. Già hóa dân số
    • 2.1.6. Người cao tuổi
  • 2.2. Cơ sở lý luận vận dụng nghiên cứu biến đổi cấu trúc gia đình
    • 2.2.1. Quan điểm, chủ trương của Đảng và chính sách, pháp luật của Nhà nước ta về vấn đề gia đình
    • 2.2.3. Các tiếp cận lý thuyết vận dụng trong nghiên cứu
      • Lý thuyết cấu trúc - chức năng
      • Lý thuyết vai trò
      • Lý thuyết trao đổi xã hội
  • Tiểu kết chương 2

• Chương 3: THỰC TRẠNG BIẾN ĐỔI CẤU TRÚC GIA ĐÌNH Ở NÔNG THÔN ĐỒNG BẰNG SÔNG HỒNG HIỆN NAY

  • 3.1. Vài nét về địa bàn nghiên cứu
  • 3.2. Biến đổi quy mô gia đình
    • 3.2.1. Số người trung bình trong hộ gia đình
    • 3.2.2. Số thế hệ trong gia đình
  • 3.3. Biến đổi cơ cấu gia đình
    • 3.3.1. Gia đình khuyết thiếu
    • 3.3.2. Gia đình khuyết thế hệ
    • 3.3.3. Gia đình đơn thân (khuyết mẹ hoặc khuyết bố)
  • 3.4. Biến đổi các mối quan hệ trong gia đình
    • 3.4.1. Quan hệ cha mẹ và con cái
    • 3.4.2. Quan hệ giữa mẹ chồng và nàng dâu
    • 3.4.3. Giá trị của con cái
  • 3.5. Biến đổi quan hệ hôn nhân
    • 3.5.1. Kết hôn muộn
    • 3.5.2. Ly dị, ly thân
    • 3.5.3. Gia đình không hôn thú
    • 3.5.4. Gia đình kết bạn
  • Tiểu kết chương 3

• Chương 4: MỘT SỐ YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN BIẾN ĐỔI CẤU TRÚC GIA ĐÌNH TRONG BỐI CẢNH GIÀ HÓA DÂN SỐ Ở NÔNG THÔN ĐỒNG BẰNG SÔNG HỒNG

  • 4.1. Một số yếu tố ảnh hưởng đến biến đổi cấu trúc gia đình
    • 4.1.1. Đô thị hóa và biến đổi cấu trúc gia đình
    • 4.1.2. Chuyển dịch cơ cấu lao động - việc làm và biến đổi cấu trúc gia đình
    • 4.1.3. Trình độ học vấn và biến đổi cấu trúc gia đình
    • 4.1.4. Thu nhập và biến đổi cấu trúc gia đình
  • 4.2. Biến đổi cấu trúc gia đình và các mặt đời sống gia đình
    • 4.2.1. Biến đổi cấu trúc gia đình và chăm sóc trẻ em
    • 4.2.2. Biến đổi cấu trúc gia đình và bình đẳng giới
    • 4.2.3. Biến đổi cấu trúc gia đình và và bối cảnh già hóa dân số
  • Tiểu kết chương 4

• KẾT LUẬN VÀ MỘT SỐ GỢI Ý CHÍNH SÁCH

  • KẾT LUẬN
  • MỘT SỐ KHUYẾN NGHỊ CHÍNH SÁCH