Sai sót và thay đổi ước tính kế toán tại các công ty xây lắp niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam
Kế toán
Luận án tập trung nghiên cứu về "Sai sót và thay đổi ước tính kế toán tại các công ty xây lắp niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam". Đề tài xuất phát từ tính cấp thiết khi Báo cáo tài chính (BCTC) là kênh thông tin quan trọng nhưng luôn tiềm ẩn rủi ro sai sót (chủ quan hoặc khách quan), gây sai lệch thông tin, ảnh hưởng đến tính trung thực, minh bạch và các quyết định của đối tượng sử dụng thông tin. Các ước tính kế toán, dù là một phần không thể thiếu do tính chất gần đúng và không có phương pháp chính xác hơn, đôi khi bị lạm dụng để "phù phép" lợi nhuận hoặc bị loại bỏ do xung đột giữa quy định kế toán và chính sách thuế thu nhập, dẫn đến số liệu kế toán không trung thực, hợp lý. Ngành xây lắp tại Việt Nam, dù là lực lượng chủ lực, cũng chịu nhiều áp lực trong bối cảnh hoạt động kinh doanh khó khăn, khiến doanh nghiệp có xu hướng điều chỉnh và "làm đẹp" thông tin BCTC. Mặc dù đã có một số nghiên cứu về sai sót và thay đổi ước tính kế toán tại Việt Nam, nhưng chưa có đề tài nào tập trung chuyên sâu vào đặc thù riêng biệt của các công ty xây lắp niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam, đặc biệt là về tính tuân thủ trong xử lý các vấn đề này.
Khoảng trống nghiên cứu được xác định bao gồm việc thiếu vắng các nghiên cứu tổng thể về sai sót và thay đổi ước tính kế toán tại các công ty xây lắp niêm yết, sự khác biệt về bối cảnh kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa của Việt Nam so với các nước phát triển, và giới hạn của các nghiên cứu trước đây chỉ ở mức độ luận văn thạc sĩ trên một phần thị trường. Mục đích chung của luận án là nghiên cứu vấn đề nhận diện, xử lý, công bố thông tin về sai sót và thay đổi ước tính kế toán trên cả phương diện lý luận và thực tiễn. Mục đích cụ thể bao gồm nghiên cứu các Chuẩn mực BCTC quốc tế (IFRS), Chuẩn mực và Chế độ kế toán Việt Nam (VAS) hiện hành, đánh giá thực trạng tại các công ty xây lắp, xác định các nhân tố ảnh hưởng đến mức độ tuân thủ, và đề xuất các khuyến nghị. Đối tượng nghiên cứu là sai sót và thay đổi ước tính kế toán tại các công ty xây lắp niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam, với phạm vi dữ liệu từ BCTC của các công ty niêm yết trên HNX và HOSE giai đoạn 2015-2019.
Luận án định nghĩa sai sót theo Chuẩn mực kế toán quốc tế 08 (IAS 08) và Chuẩn mực kế toán Việt Nam 29 (VAS 29), bao gồm lỗi tính toán, áp dụng sai chính sách, bỏ quên, hiểu/diễn giải sai và gian lận, và thống nhất coi gian lận là một nội hàm của sai sót mà không phân tách dựa trên yếu tố cố ý. Sai sót được coi là trọng yếu nếu chúng có thể làm sai lệch đáng kể BCTC và ảnh hưởng đến quyết định kinh tế của người sử dụng. Ước tính kế toán được hiểu là giá trị gần đúng, không thể thiếu và giúp thông tin BCTC chính xác hơn, bao gồm các khoản mục như khấu hao tài sản cố định, các khoản dự phòng tổn thất tài sản (ví dụ: dự phòng phải thu khó đòi, dự phòng giảm giá hàng tồn kho, dự phòng bảo hành công trình xây lắp). Thay đổi ước tính kế toán là việc điều chỉnh giá trị ghi sổ dựa trên đánh giá tình trạng hiện thời và lợi ích kinh tế trong tương lai.
Về mặt học thuật, luận án hệ thống hóa cơ sở lý thuyết, hoàn thiện thang đo và xác định 9 nhân tố ảnh hưởng đến mức độ tuân thủ xử lý thông tin sai sót và thay đổi ước tính kế toán. Về mặt ứng dụng, nghiên cứu cung cấp kênh tham khảo giá trị cho việc tuân thủ quy định chuẩn mực kế toán nói chung và chuẩn mực kế toán 29 nói riêng, đồng thời là căn cứ hữu ích cho người đọc, nhà đầu tư và các cơ quan chức năng trong việc đánh giá sự tuân thủ tại doanh nghiệp xây lắp niêm yết.