Tên luận án:
Dạy học đọc hiểu văn bản tự sự ở trung học phổ thông theo quan điểm kiến tạo
Ngành:
Lý luận và phương pháp dạy học Ngữ văn
Tóm tắt nội dung tài liệu:
Luận án "Dạy học đọc hiểu văn bản tự sự ở trung học phổ thông theo quan điểm kiến tạo" tập trung giải quyết vấn đề đổi mới phương pháp dạy học đọc hiểu văn bản tự sự (VBTS) ở cấp THPT, phù hợp với Chương trình giáo dục phổ thông môn Ngữ văn 2018. Nghiên cứu xuất phát từ thực trạng cần có những định hướng cụ thể hơn về việc vận dụng quan điểm kiến tạo (QĐKT) trong dạy học đọc hiểu VBTS.
Mục đích chính của luận án là tìm ra sự kết nối giữa lý thuyết đọc hiểu, lý thuyết tự sự học hiện đại và thuyết dạy học kiến tạo, từ đó xây dựng một mô hình dạy học đọc hiểu VBTS theo QĐKT và đề xuất các phương pháp, biện pháp cụ thể. Mô hình này nhấn mạnh vai trò chủ thể của học sinh trong việc kiến tạo ý nghĩa văn bản, thông qua các hoạt động như giải mã, phân tích, đánh giá cốt truyện, nhân vật, kỹ thuật trần thuật và liên hệ với thực tiễn đời sống.
Bốn yêu cầu chính của dạy học đọc hiểu VBTS theo QĐKT được xác định: đảm bảo đặc trưng của VBTS và mục tiêu đọc hiểu, tạo môi trường học tập dân chủ - tích cực, hiểu rõ ưu điểm và hạn chế của QĐKT để phối hợp linh hoạt các hoạt động kiến tạo cơ bản và xã hội, và đa dạng hóa hình thức tổ chức hoạt động. Luận án đề xuất bốn phương pháp dạy học trọng tâm: tái tạo (huy động tri thức nền), gợi mở (hướng dẫn đồng hóa), nêu và giải quyết vấn đề (hướng dẫn điều ứng) và hợp tác (hướng dẫn kiến tạo xã hội), cùng với các biện pháp và kỹ thuật cụ thể.
Thực nghiệm sư phạm được tiến hành với học sinh lớp 11, tập trung vào truyện ngắn hiện đại Việt Nam giai đoạn 1930-1945. Kết quả thực nghiệm định tính và định lượng cho thấy mô hình và các biện pháp dạy học đề xuất có tính khả thi và độ tin cậy, góp phần phát triển năng lực đọc hiểu và phẩm chất của học sinh. Luận án khẳng định sự cần thiết của việc cân bằng giữa kiến tạo cơ bản và kiến tạo xã hội, coi tri thức và kinh nghiệm là động lực của quá trình nhận thức.
Mục lục chi tiết:
CHƯƠNG 1. TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU CỦA ĐỀ TÀI
- 1.1. Nghiên cứu về đọc hiểu văn bản
- 1.1.1. Ở nước ngoài
- 1.1.2. Ở Việt Nam
- 1.1.3. Thành tựu nghiên cứu đọc hiểu
- 1.2. Nghiên cứu về tự sự học
- 1.2.1. Ở nước ngoài
- 1.2.2. Ở Việt Nam
- 1.2.3. Về thành tựu nghiên cứu tự sự học
- 1.3. Nghiên cứu về dạy học đọc hiểu tác phẩm tự sự
- 1.3.1. Ở nước ngoài
- 1.3.2. Ở Việt Nam
- 1.4. Nghiên cứu về thuyết kiến tạo
- 1.4.1. Ở nước ngoài
- 1.4.2. Ở Việt Nam
CHƯƠNG II. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI
- 2.1. Về đọc hiểu văn bản
- 2.1.1. Tính hiện đại của vấn đề đọc hiểu
- 2.1.2. Lý thuyết đọc hiểu là tri thức nền tảng có ý nghĩa phương pháp trong dạy học đọc hiểu VBTS theo QĐKT
- 2.2. Về lý thuyết tự sự học
- 2.2.1. Về thuật ngữ tự sự học
- 2.2.2. Thi pháp cấu trúc VBTS như một mô hình đọc hiểu
- 2.3. Lý thuyết tự sự học hiện đại là tri thức đọc hiểu văn bản cụ thể
- 2.3.1. Người kể chuyện trong VBTS
- 2.3.2. Nhân vật truyện kể trong VBTS
- 2.3.3. Tri thức tự sự về không gian và thời gian nghệ thuật
- 2.3.4. Lời kể trong VBTS
- 2.3.5. Kết cấu trong VBTS
- 2.4. Thuyết kiến tạo và dạy học kiến tạo
- 2.4.1. QĐKT trong dạy học
- 2.4.2. Những tiền đề triết học của thuyết kiến tạo
- 2.4.2.1. Triết học cổ điển Đức
- 2.4.2.2. Triết học duy vật biện chứng và duy vật lịch sử Mác-Lênin
- 2.4.2.3. Triết học của chủ nghĩa thực dụng
- 2.4.3. Những đóng góp của J. Piaget cho thuyết kiến tạo
- 2.4.4. Những đóng góp của L. Vygotxky cho thuyết kiến tạo
- 2.4.5. Những điểm kế thừa và phản biện lại thuyết kiến tạo
- 2.4.5.1. Về quan niệm lý thuyết
- 2.4.5.2. Những hạn chế của thuyết kiến tạo
- 2.4.6. Tiến trình kiến tạo tri thức bằng “hành động đọc hiểu” trong dạy học đọc hiểu VBTS
- 2.5. Thực trạng dạy học đọc hiểu VBTS ở THPT
- 2.5.1. Chương trình giáo dục phổ thông môn Ngữ văn 2018
- 2.5.2. Sách giáo khoa Ngữ văn THPT (cơ bản và nâng cao) hiện hành
- 2.5.3. Hoạt động dạy học đọc hiểu VBTS ở lớp 11 THPT
CHƯƠNG 3. TỔ CHỨC DẠY HỌC ĐỌC HIỂU VBTS Ở THPT THEO QĐKT
- 3.1. Các yêu cầu của dạy học đọc hiểu VBTS ở THPT theo QĐKT
- 3.1.1. Đảm bảo đặc trưng của VBTS và mục tiêu của hoạt động đọc hiểu VBTS
- 3.1.2. Đảm bảo môi trường kiến tạo dân chủ, tích cực trong dạy học đọc hiểu VBTS
- 3.1.3. Hiểu ưu điểm và những điều cần lưu ý của QĐKT trong dạy học, phối hợp linh hoạt, hài hòa các hoạt động kiến tạo cơ bản và kiến tạo xã hội
- 3.1.4. Đa dạng hóa các hình thức tổ chức hoạt động kiến tạo trong dạy học đọc hiểu VBTS
- 3.2. Mô hình quá trình kiến tạo ý nghĩa VBTS của HS trong dạy học đọc hiểu
- 3.2.1. Yêu cầu của mô hình quá trình kiến tạo ý nghĩa VBTS của HS trong dạy học đọc hiểu
- 3.2.2. Sơ đồ mô hình quá trình kiến tạo ý nghĩa VBTS trong dạy học đọc hiểu
- 3.3. Vận dụng các phương pháp, biện pháp, chiến thuật dạy học đọc hiểu VBTS theo quan điểm kiến tạo
- 3.3.1. Vận dụng phương pháp tái tạo để hướng dẫn học sinh huy động, bổ sung tri thức, trải nghiệm nền và nếm trải thế giới nghệ thuật của VBTS
- 3.3.2. Vận dụng phương pháp gợi mở để hướng dẫn HS thực hiện quá trình “đồng hóa” trong kiến tạo ý nghĩa VBTS
- 3.3.3. Vận dụng phương pháp nêu và giải quyết vấn đề để hướng dẫn học sinh thực hiện quá trình “điều ứng” trong kiến tạo ý nghĩa của VBTS
- 3.2.4. Vận dụng phương pháp dạy học hợp tác để hướng dẫn HS thực hiện quá trình kiến tạo xã hội trong đọc hiểu VBTS
CHƯƠNG 4. THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM
- 4.1. Mục đích, yêu cầu thực nghiệm
- 4.2. Đối tượng, địa bàn và thời gian thực nghiệm
- 4.3. Quy trình thực nghiệm
- 4.4. Thiết kế bài học thực nghiệm
- 4.5. Đánh giá kết quả thực nghiệm