Đặc điểm ngôn ngữ – văn hóa trong cấu tạo và phương thức định danh của địa danh vùng hạ lưu sông Mã, tỉnh Thanh Hóa (Đề tài NCKH cấp cơ sở)
Ngôn ngữ - Văn hóa
Luận án này tập trung nghiên cứu sâu về đặc điểm ngôn ngữ – văn hóa của địa danh Thanh Hóa. Lý do chọn đề tài xuất phát từ nhận định rằng hệ thống lí thuyết về địa danh trong các ngôn ngữ không biến hình nói chung và tiếng Việt nói riêng vẫn đang trong quá trình hoàn thiện. Nghiên cứu này nhằm góp phần làm sáng tỏ các vấn đề lí thuyết về địa danh Việt Nam, đồng thời bổ sung vào bức tranh toàn cảnh về địa danh tại Thanh Hóa, một tỉnh lớn với đặc điểm địa danh phức tạp và hứa hẹn nhiều điều thú vị.
Về tổng quan tình hình nghiên cứu, việc nghiên cứu địa danh trên thế giới đã có lịch sử lâu đời, đặc biệt từ hướng địa lí học lịch sử. Tại Thanh Hóa, địa danh đã được đề cập trong các công trình địa dư, địa chí từ góc độ địa lí học lịch sử (như Phan Huy Chú, Lê Quang Định, Phương đình Nguyễn Văn Siêu) và từ góc độ ngôn ngữ (như Nguyễn Quang Hồng, Hà Quang Năng). Tuy nhiên, một nghiên cứu quy mô và chuyên sâu từ góc độ ngôn ngữ - văn hóa về địa danh Thanh Hóa vẫn còn cần thiết.
Mục đích chính của luận án là thông qua việc thu thập, phân loại, miêu tả và phân tích ngữ liệu, nghiên cứu đặc trưng ngôn ngữ - văn hóa của địa danh Thanh Hóa trên nhiều phương diện: cấu tạo, phương thức định danh, ý nghĩa, nguồn gốc và sự biến đổi. Trên cơ sở đó, luận án phân tích vai trò của địa danh đối với văn hóa và sự chi phối của các yếu tố văn hóa đối với sự hình thành và tồn tại của chúng. Đối tượng nghiên cứu là tên gọi của các đối tượng địa lí tự nhiên (sông, suối, núi, đồi) và nhân văn (cầu, cống, làng, bản, thôn, xóm) trong tiếng Việt ở Thanh Hóa (đến năm 2010), với phạm vi khảo sát chủ yếu là vùng đồng bằng sông Mã.
Đề tài có đóng góp quan trọng khi lần đầu tiên địa danh Thanh Hóa được nghiên cứu một cách quy mô theo hướng tiếp cận ngôn ngữ - văn hóa. Luận án sẽ mô tả bức tranh toàn diện về địa danh Thanh Hóa trên các phương diện cấu tạo, phương thức định danh, ý nghĩa, đặc trưng phương ngữ, nguồn gốc và sự biến đổi, đồng thời chỉ rõ các đặc trưng văn hóa và biểu hiện của chúng trong địa danh Thanh Hóa.
Các phương pháp nghiên cứu chính được sử dụng bao gồm phương pháp miêu tả ngôn ngữ học (với các thủ pháp giải thích bên trong như phân loại, hệ thống hóa, định lượng thống kê, phân tích, tổng hợp; và thủ pháp giải thích bên ngoài như nghiên cứu liên ngành, so sánh) và phương pháp điền dã ngôn ngữ học để thu thập tư liệu thực tế.
Kết quả thu thập cho thấy đã khảo sát được 8913 địa danh tại Thanh Hóa, trong đó vùng đồng bằng có 6676 địa danh và miền núi có 2237 địa danh. Phân loại theo nguồn gốc ngữ nguyên và cấu tạo cho thấy địa danh Thanh Hóa mang những đặc trưng gần với địa danh miền Trung về tính bảo thủ và ổn định. Mức độ Hán hóa trong địa danh Thanh Hóa ít hơn so với địa danh Hải Phòng và nhiều hơn không đáng kể so với Hà Tĩnh, Quảng Bình. Về cấu tạo, địa danh Thanh Hóa theo mô hình hai thành tố (chung và riêng), với thành tố chung có nguồn gốc Hán-Việt chiếm tỉ lệ cao và cấu tạo đơn chiếm ưu thế.