VĂN HÓA ỨNG XỬ CỦA NGƯỜI MẠ Ở KHU VỰC VƯỜN QUỐC GIA CÁT TIÊN HIỆN NAY
VĂN HÓA HỌC
Luận án "Văn hóa ứng xử của người Mạ ở khu vực Vườn Quốc gia Cát Tiên hiện nay" của Nguyễn Kiều Lan Thương, thuộc ngành Văn hóa học, mã số 9229040, tập trung nghiên cứu về văn hóa ứng xử của người Mạ, một trong 53 dân tộc thiểu số tại Việt Nam. Người Mạ cư trú lâu đời tại Lâm Đồng, Đồng Nai, Bình Phước, có nền văn hóa gắn bó mật thiết với môi trường tự nhiên và xã hội, biểu hiện qua tri thức bản địa, tập quán sản xuất, tín ngưỡng và luật tục bảo vệ tài nguyên, cân bằng sinh thái.
Sự ra đời của Vườn Quốc gia (VQG) Cát Tiên vào năm 1992 nhằm mục tiêu bảo tồn đa dạng sinh học đã tạo ra những thay đổi sâu sắc về không gian cư trú và sinh kế, kéo theo tác động đến văn hóa ứng xử của người Mạ trong vùng lõi và vùng đệm. Mặc dù các giá trị văn hóa ứng xử của người Mạ, từ tri thức truyền thống về khai thác tài nguyên bền vững đến tín ngưỡng gắn với rừng và quy tắc cộng đồng, có tiềm năng ứng dụng vào quản lý tài nguyên và phát triển sinh kế, nhưng vẫn còn thiếu các nghiên cứu toàn diện về văn hóa ứng xử của họ trong mối quan hệ tương tác con người - môi trường - xã hội sau khi VQG Cát Tiên được thành lập.
Mục đích của luận án là làm sáng tỏ đặc trưng văn hóa ứng xử của người Mạ tại VQG Cát Tiên, nhận diện các tri thức truyền thống còn giá trị, phân tích quy luật vận động và xu hướng biến đổi trong bối cảnh đổi mới, hội nhập, từ đó đề xuất khuyến nghị chính sách. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào ứng xử với môi trường tự nhiên (đất, nước, rừng) và xã hội (gia đình, cộng đồng, dòng họ, nghi lễ chu kỳ đời người) tại các xã Tà Lài (Đồng Nai) và Đồng Nai Thượng (Lâm Đồng), trong giai đoạn từ năm 1992 đến nay.
Kết quả nghiên cứu cho thấy, văn hóa ứng xử của người Mạ gắn liền với tri thức bản địa, luật tục, tín ngưỡng và các nghi lễ, phản ánh mối quan hệ hài hòa giữa con người, thiên nhiên và cộng đồng, định hình bản sắc tộc người. Tuy nhiên, dưới tác động của chính sách phát triển, định canh định cư, khai thác tài nguyên, gia tăng dân số, giao lưu văn hóa và tôn giáo mới, đời sống người Mạ đã có nhiều biến đổi. Quyền sở hữu và khai thác tài nguyên chuyển từ cộng đồng sang Nhà nước, không gian cư trú và vai trò của già làng, luật tục dần thay đổi. Giới trẻ thể hiện sự kế thừa và chọn lọc giá trị, tạo ra những biểu hiện văn hóa mới. Luận án khẳng định các giá trị tích cực còn tồn tại và chỉ ra thách thức từ áp lực mưu sinh, đồng thời đề xuất phát huy tri thức văn hóa ứng xử truyền thống trong phát triển bền vững, kết hợp bảo tồn di sản và bảo vệ tài nguyên với phát triển du lịch sinh thái, kinh tế - xã hội địa phương.