TIẾP BIẾN VĂN HÓA PHÁP - VIỆT TRONG NỀN GIÁO DỤC VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 1884 – 1945
VĂN HÓA HỌC
Luận án "Tiếp biến văn hóa Pháp - Việt trong nền giáo dục Việt Nam giai đoạn 1884 – 1945" của Nguyễn Hoa Mai tập trung nghiên cứu quá trình hấp thu và biến đổi văn hóa giữa Pháp và Việt Nam trong bối cảnh nền giáo dục thuộc địa. Giai đoạn 1884-1945 đánh dấu thời kỳ Pháp chính thức đô hộ Việt Nam, thực hiện các chính sách thực dân, khai thác thuộc địa, trong đó giáo dục được xem là con đường quan trọng để tạo ra thế hệ trí thức trung thành với “mẫu quốc”. Tuy nhiên, người Việt Nam đã chủ động tiếp nhận văn hóa ngoại lai để tự cường, “gạn đục khơi trong” và tìm kiếm những giá trị phù hợp với mục đích giải quyết các vấn đề lịch sử của dân tộc.
Mục đích của luận án là tìm hiểu ý nghĩa tích cực của quá trình tiếp biến văn hóa Pháp - Việt trong nền giáo dục giai đoạn này đối với văn hóa Việt Nam đương thời, từ đó gợi mở những bài học cho việc tiếp thu văn hóa nhân loại trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay. Luận án đặt ra giả thuyết rằng người Pháp, với danh nghĩa “khai hóa văn minh”, đã mang đến những tư tưởng tự do, bình đẳng, bác ái; và người Việt Nam đã hấp thu những giá trị ưu thắng này để biến chúng thành công cụ giải quyết các vấn đề lịch sử của mình, tạo lập di sản văn hóa cho tương lai.
Luận án nghiên cứu nền giáo dục Việt Nam giai đoạn 1884-1945 từ góc nhìn văn hóa học, cụ thể là tiếp biến văn hóa, đánh giá các hành động có ý nghĩa văn hóa của người Việt Nam trong quá trình tiếp xúc với văn hóa Pháp qua môi trường giáo dục. Nó chỉ ra ý nghĩa nhân bản của nền giáo dục này thông qua việc phân tích 5 thành tố: triết lý, tư tưởng; giá trị, chuẩn mực; thể chế, thiết chế; nhân cách giáo dục và yếu tố ngoại hiện. Các đóng góp chính bao gồm việc cung cấp cái nhìn hệ thống, toàn diện về nền giáo dục Việt Nam từ góc độ văn hóa học; phát hiện các nhân tố tích cực và tiêu cực; và gợi mở bài học kinh nghiệm cho công cuộc đổi mới giáo dục - đào tạo hiện nay.
Kết quả nghiên cứu khẳng định giáo dục giai đoạn 1884-1945 là một di sản văn hóa quan trọng, góp phần vào tiến trình văn hóa dân tộc và sự phát triển của giáo dục sau này. Quá trình tiếp biến văn hóa diễn ra với cả phương thức cưỡng bức và tự nguyện, mang lại những tri thức toàn diện, kỹ năng thực hành, giá trị nhân văn mới mẻ, đồng thời biến công cụ đồng hóa thành công cụ giành độc lập dân tộc, nâng cao dân trí và đưa văn hóa Việt Nam hòa vào trào lưu văn hóa hiện đại của thế giới, bảo tồn và phát huy giá trị truyền thống.