NGHIÊN CỨU XÁC ĐỊNH CHỈ SỐ BỀN VỮNG CỦA LƯU VỰC SÔNG VÀ ÁP DỤNG THÍ ĐIỂM CHO LƯU VỰC SÔNG CẦU
Quản lý Tài nguyên và Môi trường
Luận án "Nghiên cứu xác định chỉ số bền vững của lưu vực sông và áp dụng thí điểm cho lưu vực sông Cầu" của Lê Thị Mai Vân tập trung giải quyết thách thức phát triển bền vững trong bối cảnh các mâu thuẫn nội tại, khai thác quá mức tài nguyên và tác động của biến đổi khí hậu đang gây áp lực lớn lên các lưu vực sông Việt Nam. Công trình này được thực hiện tại Viện Khoa học Khí tượng Thủy văn và Biến đổi Khí hậu.
Mục tiêu chính của luận án là xác định cơ sở khoa học, phương pháp tính toán, và lựa chọn bộ tham số phù hợp để đánh giá tính bền vững của các lưu vực sông tại Việt Nam, sau đó áp dụng thí điểm cho lưu vực sông Cầu. Luận án đã đóng góp mới bằng việc xây dựng được cơ sở khoa học cho việc xác định chỉ số bền vững lưu vực sông (CSBVLVS) Việt Nam dựa trên bộ chỉ thị và tham số phản ánh bốn lĩnh vực chính: Tài nguyên nước, Môi trường, Đời sống và Chính sách. Đồng thời, luận án đề xuất phương pháp tính CSBVLVS và áp dụng thử nghiệm thành công cho lưu vực sông Cầu.
Về mặt khoa học, luận án đã đưa ra một phương pháp có cơ sở khoa học để đánh giá tính bền vững dựa trên chỉ số tổng hợp, góp phần giải quyết vấn đề quản lý tổng hợp lưu vực sông phức tạp. Về ý nghĩa thực tiễn, kết quả nghiên cứu cung cấp thông tin hữu ích cho các nhà quản lý, khoa học và cộng đồng để nhận biết hiện trạng và mức độ bền vững của lưu vực sông, từ đó đề xuất các giải pháp nâng cao hiệu quả khai thác, sử dụng và bảo vệ tài nguyên thiên nhiên, đặc biệt là tài nguyên nước, phục vụ phát triển kinh tế - xã hội bền vững.
Luận án đã tổng quan các nghiên cứu trong và ngoài nước, nhận định phương pháp của Chaves và Alipaz có thể áp dụng và cải tiến cho Việt Nam. Từ đó, tác giả đề xuất một khung chỉ thị gồm 4 chỉ thị chính (Tài nguyên nước, Môi trường, Đời sống, Chính sách) và bộ 25 tham số (giảm xuống 24 tham số khi áp dụng cho lưu vực sông Cầu do hạn chế dữ liệu và đặc điểm riêng). Công thức tính CSBVLVS được đề xuất là WSI = (aTNN + bMT+ cĐS+dCS), với các mức độ bền vững được phân cấp rõ ràng.
Kết quả tính toán cho lưu vực sông Cầu cho thấy mức bền vững tổng thể là 0.58, đạt mức trung bình. Các tiểu lưu vực có mức độ bền vững biến động từ 0.55 – 0.61. Đặc biệt, tiểu lưu vực Hạ lưu có mức độ bền vững thấp nhất về tài nguyên nước (0.48) và môi trường (0.50). Từ những phân tích này, luận án đề xuất các giải pháp cụ thể nhằm tăng cường tính bền vững cho tài nguyên nước và môi trường, đặc biệt ở khu vực Hạ lưu sông Cầu, bao gồm tăng cường quản lý tổng hợp, nâng cao hiệu quả sử dụng nước, tuyên truyền nâng cao nhận thức và bảo vệ rừng đầu nguồn. Luận án khẳng định bộ chỉ thị và tham số này có thể áp dụng cho các LVS khác tại Việt Nam, với khả năng điều chỉnh linh hoạt.