NGHIÊN CỨU ĐẶC ĐIỂM THỰC VẬT, THÀNH PHẦN HÓA HỌC VÀ MỘT SỐ HOẠT TÍNH SINH HỌC CỦA CÂY LÃNH CÔNG RỢT (Fissistigma pallens (Fin. & Gagnep.) Merr.), Họ Na (Annonaceae)
Dược liệu - Dược học cổ truyền
Cây Lãnh công rợt (Fissistigma pallens (Fin. & Gagnep.) Merr.), thuộc họ Na (Annonaceae), là loài dược liệu phân bố rộng rãi tại Việt Nam. Theo kinh nghiệm dân gian, cây được sử dụng để điều trị các bệnh như loạn dưỡng cơ, gan to, viêm khớp và hen suyễn. Tuy nhiên, các nghiên cứu khoa học về cây này còn hạn chế, dù đã có ghi nhận về một số hợp chất hóa học và hoạt tính kháng khuẩn của sesquiterpen glucosid.
Luận án này được thực hiện với mục tiêu nghiên cứu một cách hệ thống và đầy đủ về đặc điểm thực vật, thành phần hóa học và hoạt tính sinh học của cây Lãnh công rợt. Cụ thể, nghiên cứu nhằm xác định tên khoa học, mô tả đặc điểm hình thái, vi phẫu thân, lá và đặc điểm bột; nghiên cứu thành phần hóa học từ lá; và đánh giá một số hoạt tính sinh học của các hợp chất phân lập.
Về thực vật, luận án đã thẩm định tên khoa học và mô tả chi tiết đặc điểm hình thái, vi phẫu thân, lá, cũng như đặc điểm bột của cây Lãnh công rợt, đây là tài liệu đầu tiên góp phần tiêu chuẩn hóa dược liệu. Về hóa học, 23 hợp chất đã được chiết xuất, phân lập và xác định cấu trúc từ lá cây. Trong đó có 9 hợp chất mới (6 sesquiterpen glucosid: fissispallin A-F và 3 flavonol glycosid: fissflavosid A-C), 12 hợp chất lần đầu tiên được phân lập từ chi Fissistigma, và 2 hợp chất đã được biết đến từ chi này (fissispallin và spathulenol).
Về hoạt tính sinh học, nghiên cứu đã công bố hoạt tính gây độc tế bào ung thư mạnh của các hợp chất fissispallin A-F (FP1-FP6) và fissispallin (FP7) trên các dòng tế bào HT-29, A-2058, A-549, với FP1 và FP7 cho IC50 rất thấp (< 1,5 µM và 0,4 ± 0,3 µM tương ứng). Các hợp chất fissflavosid A-C (FP15-FP17) cùng một số flavonol glycosid khác (FP18-FP23) thể hiện hoạt tính chống oxy hóa mạnh thông qua khả năng thu dọn gốc tự do peroxyl và khử ion đồng Cu2+. Đặc biệt, các hợp chất fissispallin A-D (FP1-FP4) còn cho thấy hoạt tính chống viêm mạnh mẽ, ức chế sản sinh NO, TNF-α và IL-6 trong các mô hình in vitro.
Luận án đánh dấu lần đầu tiên loài Lãnh công rợt mọc tự nhiên ở Việt Nam được nghiên cứu toàn diện về thực vật, hóa học và sinh học. Các kết quả này không chỉ bổ sung tư liệu khoa học quý giá cho ngành hóa học các hợp chất thiên nhiên và chi Fissistigma, mà còn cung cấp cơ sở khoa học để giải thích việc sử dụng cây trong dân gian, đồng thời mở ra tiềm năng ứng dụng dược liệu này trong điều trị ung thư và các bệnh viêm nhiễm.