Luận án tập trung nghiên cứu chủ trương và thực tiễn công tác chỉnh Đảng của Đảng Cộng sản Việt Nam trong giai đoạn 1951-1953. Đề tài xuất phát từ nhận thức rằng xây dựng và chỉnh đốn Đảng là công việc thường xuyên, có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, quyết định năng lực lãnh đạo và sức chiến đấu của Đảng, cùng sự thành bại của cách mạng. Giai đoạn 1951, cách mạng Việt Nam đối mặt nhiều khó khăn, thách thức với sự tăng cường chiến tranh tổng lực của kẻ thù; đồng thời, công tác xây dựng Đảng gặp vướng mắc như nhận thức, tư tưởng lệch lạc trong một bộ phận cán bộ, đảng viên và hạn chế trong tổ chức, hoạt động của hệ thống Đảng, đặc biệt là chi bộ. Thực tiễn này đòi hỏi Đảng phải tiến hành chỉnh Đảng để đảm bảo ngang tầm sứ mệnh lãnh đạo kháng chiến thắng lợi, kiến quốc thành công.
Nghiên cứu tập trung vào chủ trương của Đảng về công tác chỉnh Đảng giai đoạn 1951-1953, bao gồm quan điểm, mục đích, nội dung, nhiệm vụ và giải pháp. Luận án cũng phân tích quá trình thực hành chỉnh Đảng, từ công tác chuẩn bị, chỉnh huấn cán bộ đến chỉnh đốn chi bộ, đặc biệt là việc xây dựng và củng cố chi bộ trong giai đoạn này, không bao gồm công tác củng cố chi bộ trong quá trình cải cách ruộng đất từ năm 1953. Về thời gian, nghiên cứu giới hạn từ đầu năm 1951 (khi Đại hội II chính thức đặt vấn đề "chỉnh Đảng") đến cuối năm 1953 (khi công tác chỉnh Đảng về cơ bản hoàn thành), có sử dụng tư liệu liên quan trước 1951 và sau 1953 để đảm bảo tính hệ thống. Về không gian, luận án khảo sát công tác chỉnh Đảng ở Trung ương và các liên khu III, Việt Bắc, IV, V cùng Đảng bộ Quân đội.
Cơ sở lý luận của luận án là chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh về xây dựng, chỉnh đốn Đảng, đồng thời dựa trên các nghị quyết, chỉ thị của Đảng về công tác này. Luận án có ý nghĩa lý luận và thực tiễn sâu sắc: góp phần khẳng định quy luật tồn tại và phát triển của các Đảng Cộng sản thông qua việc xây dựng đi đôi với chỉnh đốn Đảng; bổ sung luận cứ cho việc phát triển chủ trương, giải pháp xây dựng, chỉnh đốn Đảng trong bối cảnh đổi mới và hội nhập quốc tế hiện nay. Những kinh nghiệm từ giai đoạn 1951-1953 có thể được tham khảo, vận dụng. Đây cũng là tài liệu giá trị cho nghiên cứu, giảng dạy Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam và các ngành khoa học liên quan.
Luận án được kết cấu gồm Mở đầu, 4 chương (9 tiết), Kết luận, danh mục công trình khoa học, danh mục tài liệu tham khảo và phụ lục. Chương 1 tập trung tổng quan tình hình nghiên cứu, bao gồm các công trình liên quan đến xây dựng, chỉnh đốn Đảng của một số Đảng Cộng sản trên thế giới (Liên Xô, Trung Quốc, Lào, Cuba) và của Đảng Cộng sản Việt Nam. Chương 2 đi sâu vào tính tất yếu và chủ trương của Đảng về chỉnh Đảng (1951-1953), phân tích lý luận Mác-Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, kinh nghiệm quốc tế và thực trạng đội ngũ cán bộ, đảng viên, tổ chức của Đảng với ưu điểm, hạn chế và nguyên nhân.