Tên luận án:
BIẾN ĐỔI THỰC HÀNH LỄ CHÙA Ở HÀ NỘI TRONG BỐI CẢNH ĐẠI DỊCH COVID-19 (QUA NGHIÊN CỨU TRƯỜNG HỢP TẠI CHÙA PHÚC KHÁNH, CHÙA HÀ VÀ CHÙA THẦY)
Ngành:
Văn hóa học
Tóm tắt nội dung tài liệu:
Luận án "Biến đổi thực hành lễ chùa ở Hà Nội trong bối cảnh đại dịch Covid-19 (Qua nghiên cứu trường hợp tại chùa Phúc Khánh, chùa Hà và chùa Thầy)" của Nguyễn Thị Nhung, thuộc ngành Văn hóa học, tập trung nghiên cứu sự thay đổi của hoạt động lễ chùa. Đề tài được hình thành từ nhận định về vai trò quan trọng của lễ chùa như một sinh hoạt Phật giáo điển hình và văn hóa truyền thống, đáp ứng nhu cầu tâm linh của người dân Việt Nam. Trong bối cảnh đại dịch Covid-19 và sự phát triển của cách mạng công nghệ 4.0, thực hành lễ chùa đã trải qua những biến đổi sâu sắc. Hà Nội, với vị thế là trung tâm kinh tế, chính trị, văn hóa và mật độ tôn giáo dày đặc, được chọn làm địa bàn khảo sát, với ba trường hợp cụ thể là chùa Phúc Khánh, chùa Hà và chùa Thầy, những ngôi chùa nổi tiếng, có vị trí địa lý khác biệt (nội, ngoại thành) và có nền tảng dữ liệu trước dịch.
Mục đích nghiên cứu chính là nhận diện các biến đổi trong thực hành lễ chùa và chỉ ra xu hướng vận động của chúng. Luận án thực hiện các nhiệm vụ bao gồm nghiên cứu tổng quan tài liệu, xác lập cơ sở lý luận, phản ánh thực trạng lễ chùa trong bối cảnh đại dịch, chỉ ra nguyên nhân của sự biến đổi, và bàn luận, đánh giá về các xu hướng này. Đối tượng nghiên cứu cụ thể hóa các thành tố của thực hành lễ chùa như không gian, thời gian, tần suất, hình thức tham gia, hệ thống đồ lễ, hoạt động công đức/cúng dường và trình tự hành lễ.
Luận án áp dụng cách tiếp cận liên ngành, trong đó trọng tâm là văn hóa học tôn giáo, kết hợp với các phương pháp nghiên cứu trường hợp, phân tích tổng hợp tư liệu, khảo sát điền dã (quan sát tham dự, phỏng vấn sâu, phỏng vấn bằng bảng hỏi với 507 phiếu) và dân tộc học trực tuyến. Kết quả nghiên cứu khẳng định lễ chùa đóng vai trò thiết yếu trong việc đáp ứng nhu cầu văn hóa tinh thần, tăng cường gắn kết cộng đồng và lan tỏa giá trị đạo đức, đặc biệt là trong giai đoạn khủng hoảng xã hội. Các biến đổi nổi bật bao gồm sự thay đổi về không gian (xuất hiện chùa online), thời gian (linh hoạt hơn), tần suất (giảm), hình thức tham gia (nhóm nhỏ hoặc cá nhân), đồ lễ (đơn giản, ưu tiên tiền thật) và cách thực hiện công đức (gia tăng chuyển khoản). Luận án chỉ ra hai xu hướng chính: sự song hành giữa lễ chùa online và offline, cùng với xu hướng kinh tế hóa và đơn giản hóa trong việc sử dụng đồ lễ. Những biến đổi này được xem là tất yếu, khách quan để thích ứng với bối cảnh đại dịch và cần được tính đến trong việc hoàn thiện chính sách tôn giáo và văn hóa hiện nay.
Mục lục chi tiết:
7. Cấu trúc của luận án
- Mở đầu (13 trang)
- Kết luận (4 trang)
- Tài liệu tham khảo (16 trang)
- Phụ lục (48 trang)
Nội dung nghiên cứu của luận án được trình bày trong 4 chương:
-
Chương 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu, cơ sở lí luận và địa bàn nghiên cứu (35 trang)
- 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu
- 1.1.1. Các công trình liên quan đến biến đổi tôn giáo tín ngưỡng
- 1.1.1.1. Các công trình nghiên cứu trên thế giới về biến đổi tôn giáo tín ngưỡng
- 1.1.1.2. Các công trình nghiên cứu trong nước về biến đổi tôn giáo tín ngưỡng và biến đổi thực hành tôn giáo tín ngưỡng
- 1.1.2. Các công trình nghiên cứu liên quan đến lễ chùa và biến đổi thực hành lễ chùa
- 1.1.2.1. Các công trình liên quan đến lễ chùa
- 1.1.2.2. Các công trình liên quan đến biến đổi thực hành lễ chùa
- 1.1.2.3. Các công trình liên quan đến thực hành lễ chùa trong bối cảnh đại dịch Covid-19
- 1.2. Cơ sở lí luận
- 1.2.1. Các khái niệm công cụ
- 1.2.1.1. Lễ chùa
- 1.2.1.2. Thực hành lễ chùa
- 1.2.1.3. Biến đổi thực hành lễ chùa
- 1.2.1.4. Đại dịch Covid-19
- 1.2.2. Lí thuyết nghiên cứu
- 1.2.2.1. Lí thuyết chức năng
- 1.2.2.2. Lí thuyết biến đổi văn hóa
- 1.2.2.3. Khung phân tích thực hành lễ chùa trong bối cảnh đại dịch Covid-19
- 1.3. Tổng quan địa bàn nghiên cứu
- 1.3.1. Khái quát về chùa Hà
- 1.3.2. Khái quát về chùa Thầy (Hà Nội)
- 1.3.3. Khái quát về chùa Phúc Khánh (Hà Nội)
-
Chương 2. Truyền thống lễ chùa trong văn hóa Việt Nam (33 trang)
- 2.1. Thực hành sinh hoạt lễ chùa truyền thống
- 2.1.1. Không gian và thời gian thực hành lễ chùa truyền thống
- 2.1.2. Lễ vật lên chùa theo phong tục truyền thống và thực hiện công đức
- 2.1.3. Nghi lễ dâng hương truyền thống khi đi lễ chùa
- 2.2. Mục đích và chức năng của thực hành lễ chùa
- 2.2.1. Mục đích của người đi lễ chùa
- 2.2.2. Chức năng của thực hành lễ chùa trong đời sống tinh thần người Việt
- 2.2.2.1. Chức năng đáp ứng nhu cầu được che chở và kiếm tìm sự an toàn
- 2.2.2.2. Chức năng đáp ứng nhu cầu tâm linh
- 2.2.2.3. Chức năng tăng cường gắn kết cộng đồng
- 2.2.2.4. Chức năng lan tỏa giá trị đạo đức
- 2.2.2.5. Chức năng “hộ quốc an dân”, ổn định xã hội trong “khủng hoảng xã hội”
-
Chương 3. Thực hành lễ chùa trong bối cảnh đại dịch Covid-19 (Khảo sát tại chùa Phúc Khánh, chùa Hà và chùa Thầy) (31 trang)
- 3.1. Khái quát về bối cảnh dịch bệnh Covid-19 tại Việt Nam
- 3.1.1. Diễn biến 4 đợt dịch ở Việt Nam
- 3.1.2. Ảnh hưởng của đại dịch Covid-19 đối với sinh hoạt tôn giáo, tín ngưỡng
- 3.2. Biến đổi về không gian và thời gian thực hành lễ chùa
- 3.2.1. Biến đổi về không gian
- 3.2.2. Biến đổi về thời gian
- 3.3. Biến đổi về tần suất và hình thức đi lễ chùa
- 3.3.1. Biến đổi về tần suất đi lễ chùa
- 3.3.2. Biến đổi về hình thức đi lễ chùa
- 3.4. Biến đổi về lễ vật và thực hiện công đức
- 3.5. Biến đổi về trình tự thực hành nghi lễ dâng hương
-
Chương 4. Thực hành lễ chùa trong bối cảnh đại dịch Covid-19 và một số vấn đề bàn luận (31 trang)
- 4.1. Những nhân tố tác động đến thực hành lễ chùa hiện nay
- 4.2. Những xu hướng trong thực hành lễ chùa hiện nay
- 4.2.1. Xu hướng song hành online và offline trong thực hành lễ chùa và sinh hoạt Phật giáo
- 4.2.2. Xu hướng thực dụng hóa và đơn giản hóa
- 4.3. Bàn luận về văn hóa ứng xử trong thực hành lễ chùa hiện nay