Luận án Biến đổi kinh tế – xã hội của cư dân vạn đò sông Hương tại các khu tái định cư trên địa bàn thành phố Huế

Tên luận án:

BIẾN ĐỔI KINH TẾ, XÃ HỘI CỦA CƯ DÂN VẠN ĐÕ SÔNG HƯƠNG TẠI CÁC KHU TÁI ĐỊNH CƯ TRÊN ĐỊA BÀN THÀNH PHỐ HUẾ

Ngành:

Dân tộc học

Tóm tắt nội dung tài liệu:

Luận án này tập trung nghiên cứu sự biến đổi kinh tế, xã hội của cộng đồng cư dân vạn đò sông Hương sau khi tái định cư (TĐC) tại các khu vực trên địa bàn thành phố Huế. Cộng đồng cư dân vạn đò, với nguồn gốc từ xứ Thanh, Nghệ, đã sinh sống trên sông nước từ lâu, đối mặt với nhiều khó khăn về tài sản, việc làm không ổn định, hạn chế tiếp cận các dịch vụ xã hội cơ bản. Trước thực trạng đó, từ sau năm 1975, Nhà nước và chính quyền địa phương (UBND tỉnh Thừa Thiên Huế và UBND thành phố Huế) đã triển khai các chương trình, dự án di dời, giải tỏa và TĐC cư dân vạn đò lên bờ nhằm mục tiêu an sinh xã hội, ổn định cuộc sống và chỉnh trang đô thị.

Luận án đã tiến hành điều tra, khảo sát tại 4 khu TĐC tập trung: Phước Vĩnh, Kim Long, Bãi Dâu và Hương Sơ, trong giai đoạn từ 1989 đến 2020. Nghiên cứu hệ thống hóa các khái niệm và lý thuyết liên quan (sinh thái học văn hóa, biến đổi văn hóa, phát triển bền vững), đồng thời phân tích bối cảnh lịch sử, chính sách TĐC và khả năng thích ứng của cư dân. Kết quả cho thấy, trước TĐC, kinh tế truyền thống chủ yếu là đánh bắt thủy sản, nuôi cá lồng, khai thác cát sỏi và dịch vụ thuyền du lịch, với mức sống thấp và tỷ lệ hộ nghèo cao. Sau TĐC, cư dân đã chuyển đổi nơi cư trú từ thuyền/nhà chồ sang nhà ở kiên cố, tiếp cận tốt hơn với cơ sở hạ tầng (điện, nước sạch, giao thông) và các dịch vụ xã hội (y tế, giáo dục). Các ngành nghề mới như thợ nề, thợ sơn, thợ mộc, buôn bán nhỏ đã phát triển, góp phần đa dạng hóa sinh kế và cải thiện thu nhập. Tuy nhiên, quá trình này cũng đặt ra những thách thức như khó khăn trong việc tìm kiếm việc làm, chất lượng nguồn nhân lực chưa đáp ứng, vấn đề an ninh trật tự và ý thức bảo vệ môi trường.

Luận án đề xuất các giải pháp nhằm phát triển bền vững kinh tế, xã hội cho cư dân TĐC, bao gồm hỗ trợ vốn vay ưu đãi, tạo hành lang pháp lý về nhà ở, việc làm, quan tâm y tế, giáo dục, văn hóa tinh thần, và tăng cường quản lý an ninh trật tự, vệ sinh môi trường. Nghiên cứu góp phần xác định loại hình cư trú đặc biệt (thủy cư, bán thủy cư), đánh giá biến đổi kinh tế, xã hội sau TĐC, làm tài liệu tham khảo cho các nghiên cứu và đào tạo liên quan đến dân tộc học, nhân học và quản lý văn hóa.

Mục lục chi tiết:

• MỞ ĐẦU

  • 1. Lý do chọn đề tài

• Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN, PHƯƠNG PHÁP VÀ ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU

  • 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu
    • 1.1.1. Nghiên cứu biến đổi kinh tế, xã hội cư dân sông nước trên thế giới và ở Việt Nam
      • 1.1.1.1. Các nghiên cứu trên thế giới và khu vực Đông Nam Á
      • 1.1.1.2. Nghiên cứu vạn đò/làng chài ở Việt Nam
    • 1.1.2. Nghiên cứu biến đổi kinh tế, xã hội cư dân vạn đò sông Hương tại thành phố Huế
      • 1.1.2.1. Các công trình, nghiên cứu của các tác giả nước ngoài và tác giả Việt Nam xuất bản bằng tiếng Anh và tiếng Pháp
      • 1.1.2.2. Các công trình, nghiên cứu của các tác giả Việt Nam
    • 1.1.3. Những kết quả luận án kế thừa và các vấn đề đặt ra cần được giải quyết
  • 1.2. Cơ sở lý luận
    • 1.2.1. Một số khái niệm
    • 1.2.2. Các lý thuyết
    • 1.2.3. Khung phân tích
  • 1.3. Các phương pháp nghiên cứu
  • 1.4. Địa bàn nghiên cứu
    • 1.4.1. Đặc điểm các khu TĐC
    • 1.4.2. Các khu TĐC
      • 1.4.2.1. Khu TĐC Phước Vĩnh
      • 1.4.2.2. Khu TĐC Kim Long
      • 1.4.2.3. Khu TĐC Bãi Dâu - Phú Hậu
      • 1.4.2.4. Khu TĐC Hương Sơ

• Chương 2: CHÍNH SÁCH VÀ QUÁ TRÌNH THỰC HIỆN TÁI ĐỊNH CƯ CƯ DÂN VẠN ĐÒ SÔNG HƯƠNG

  • 2.1. Cư dân vạn đò sông Hương
  • 2.2. Chính sách tái định cư cư dân vạn đò sông Hương
    • 2.2.1. Chính sách của Nhà nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam
    • 2.2.2. Chính sách của Uỷ ban Nhân dân tỉnh Thừa Thiên Huế
    • 2.2.3. Chính sách của Uỷ ban Nhân dân thành phố Huế
  • 2.3. Quá trình thực hiện TĐC cư dân vạn đò sông Hương
    • 2.3.1. Từ năm 1975 đến năm 1995
    • 2.3.2. Từ năm 1996 đến năm 2010

• Chương 3: BIẾN ĐỔI KINH TẾ CỦA CƯ DÂN VẠN ĐÒ SÔNG HƯƠNG TẠI CÁC KHU TÁI ĐỊNH CƯ

  • 3.1. Kinh tế của cư dân vạn đò sông Hương trước tái định cư
    • 3.1.1. Cơ sở hạ tầng và điều kiện cư trú
      • 3.1.1.1. Cơ sở hạ tâng
      • 3.1.1.2. Điều kiện cư trú
    • 3.1.2. Các loại hình kinh tế
      • 3.1.2.1. Hoạt động ngư nghiệp
      • 3.1.2.2. Khai thác cát, sỏi, vận chuyển tre nứa và thuyền du lịch
      • 3.1.2.3. Hoạt động chăn nuôi
      • 3.1.2.4. Các hoạt động kinh tế khác
    • 3.1.3. Thu nhập và tiếp cận tài chính
      • 3.1.3.1. Thu nhập
      • 3.1.3.2. Tiếp cận tài chính
    • 3.1.4. Mức sống
  • 3.2. Biến đổi kinh tế của cư dân vạn đò sông Hương tại các khu tái định cư
    • 3.2.1. Cơ sở hạ tầng và điều kiện cư trú
      • 3.2.1.1. Hệ thống đường giao thông, điện, cấp nước sinh hoạt, rác thải và khu vệ sinh
      • 3.2.1.2. Điều kiện cư trú
    • 3.2.2. Biến đổi kinh tế
      • 3.2.2.1. Biến đổi kinh tế truyền thống
      • 3.2.2.2. Các ngành nghề mới
    • 3.2.3. Thu nhập và khả năng tiếp cận tài chính
      • 3.2.3.1. Thu nhập
      • 3.2.3.2. Khả năng tiếp cận tài chính
    • 3.2.4. Mức sống

• Chương 4: BIẾN ĐỔI XÃ HỘI CỦA CƯ DÂN VẠN ĐÒ SÔNG HƯƠNG TẠI CÁC KHU TÁI ĐỊNH CƯ

  • 4.1. Thiết chế xã hội cư dân vạn đò sông Hương trước tái định cư
    • 4.1.1. Tổ chức xã hội truyền thống và quản lý cộng đồng
      • 4.1.1.1. Tổ chức xã hội truyền thống
      • 4.1.1.2. Quản lý hành chính và sở hữu mặt nước đối với cư dân vạn đò sông Hương
    • 4.1.2. Giáo dục
    • 4.1.3. Y tế
    • 4.1.4. An ninh trật tự, an toàn xã hội
    • 4.1.5. Tôn giáo và tín ngưỡng cư dân
  • 4.2. Biến đổi xã hội tại các khu tái định cư
    • 4.2.1. Biến đổi về tổ chức xã hội và quản lý nhà nước
      • 4.2.1.1. Biến đổi cơ cấu tổ chức và bộ máy quản lý
      • 4.2.1.2. Dòng họ, hôn nhân và gia đình
    • 4.2.2. Giáo dục
    • 4.2.3. Y tế, dân số, sức khỏe và vệ sinh môi trường
    • 4.2.4. Tình hình an ninh trật tự, an toàn xã hội
    • 4.2.5. Tôn giáo tín ngưỡng cư dân

• Chương 5: MỘT SỐ VẤN ĐỀ ĐẶT RA TRONG BIẾN ĐỔI KINH TẾ, XÃ HỘI TẠI CÁC KHU TÁI ĐỊNH CƯ CỦA CƯ DÂN VẠN ĐÒ SÔNG HƯƠNG

  • 5.1. Nguyên nhân biến đổi kinh tế, xã hội cư dân vạn đò sông Hương tại các khu TĐC
  • 5.2. Thành tựu và hạn chế trong biến đổi kinh tế, xã hội cư dân vạn đò sông Hương tại các khu tái định cư
    • 5.2.1. Thành tựu
      • 5.2.1.1. Cơ sở hạ tầng, điều kiện cư trú, môi trường sống
      • 5.2.1.2. Các ngành nghề mới, đời sống vật chất được nâng cao gắn liền xoá đói giảm nghèo
      • 5.2.1.3. Giáo dục và y tế
      • 5.2.1.4. Hình thành các mối quan hệ xã hội, nếp sống cư dân đô thị và nâng cao đời sống văn hoá trong quá trình hội nhập
    • 5.2.2. Những hạn chế
      • 5.2.2.1. Công tác quy hoạch, xây dựng cơ sở hạ tầng tại các khu tái định cư
      • 5.2.2.2. Khó thay đổi nghề nghiệp, chất lượng nguồn nhân lực chưa đáp ứng yêu cầu phát triển
      • 5.2.2.3. Tình hình an ninh trật tự, môi trường sống
      • 5.2.2.4. Văn hoá xã hội
  • 5.3. Tác động của tái định cư cư dân vạn đò sông Hương đối với phát triển kinh tế, xã hội của thành phố Huế và tỉnh Thừa Thiên Huế
    • 5.3.1. Tác động tích cực
    • 5.3.2. Những tác động tiêu cực
  • 5.4. Một số giải pháp phát triển bền vững kinh tế, xã hội của cư dân vạn đò sông Hương tại các khu tái định cư
    • 5.4.1. Cơ sở pháp lý và quan điểm phát triển kinh tế, xã hội cư dân vạn đò sông Hương
      • 5.4.1.1. Cơ sở pháp lý
      • 5.4.1.2. Quan điểm phát triển bền vững kinh tế, xã hội cư dân vạn đò sông Hương
    • 5.4.2. Các nhóm giải pháp bảo đảm đời sống kinh tế, xã hội cư dân TĐC
      • 5.4.2.1. Giải pháp quy hoạch, xây dựng các khu TĐC và quản lý cộng đồng
      • 5.4.2.2. Giải pháp về việc làm, đào tạo nghề, ổn định thu nhập, tiếp cận tài chính
      • 5.4.2.3. Giải pháp về giáo dục, y tế
      • 5.4.2.4. Các giải pháp bảo đảm đời sống văn hoá, duy trì các quan hệ/kết nối cộng đồng
      • 5.4.2.5. Các giải pháp đảm bảo an ninh trật tự, vệ sinh môi trường

• KẾT LUẬN