BẢO ĐẢM TÍNH ĐẠI DIỆN CỦA QUỐC HỘI ĐÁP ỨNG YÊU CẦU XÂY DỰNG NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN XÃ HỘI CHỦ NGHĨA Ở VIỆT NAM HIỆN NAY
Lý luận và lịch sử Nhà nước và pháp luật (Mã số: 62.38.01.01)
Luận án "Bảo đảm tính đại diện của Quốc hội đáp ứng yêu cầu xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay" là một chuyên khảo khoa học đầu tiên tại Việt Nam làm rõ khái niệm và các yêu cầu bảo đảm tính đại diện của Quốc hội trong bối cảnh xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa. Mục đích chính của luận án là làm sáng tỏ cơ sở lý luận và thực tiễn về tính đại diện của Quốc hội, từ đó đề xuất các kiến nghị nhằm tăng cường tính đại diện này. Luận án đặt ra các nhiệm vụ cụ thể như làm rõ cơ sở lý luận, phân tích thực trạng bảo đảm tính đại diện của Quốc hội tại Việt Nam và đề xuất các giải pháp.
Luận án khẳng định tính đại diện của Quốc hội là một khái niệm đa chiều, được xem xét trên bốn góc độ chính: cách thức hình thành quan hệ đại diện, sự tương đồng giữa đại biểu và cử tri, năng lực đại diện của đại biểu, và khả năng phản ánh ý chí chung của xã hội. Tính đại diện của Quốc hội được xác định là nổi trội hơn so với các cơ quan nhà nước khác trong một nhà nước pháp quyền hiện đại. Trong quá trình xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam, việc bảo đảm tính đại diện của Quốc hội là một yêu cầu tất yếu, xuất phát từ những đặc trưng chung của Nhà nước pháp quyền và yêu cầu chuyển đổi mô hình tổ chức, hoạt động của Quốc hội.
Nghiên cứu thực tiễn cho thấy, từ năm 1945 đến nay, việc bảo đảm tính đại diện của Quốc hội đã được chú trọng và ngày càng được thể chế hóa. Giai đoạn từ 1992 đến nay chứng kiến nhiều chuyển biến tích cực, đặc biệt ở các khía cạnh hình thức như tỷ lệ cử tri đi bầu cao và đại diện cho các thành phần yếu thế. Tuy nhiên, luận án cũng chỉ ra những hạn chế đáng kể, bao gồm việc chưa chú trọng đầy đủ nguyên tắc đại diện bình đẳng, thiếu tính cạnh tranh trong bầu cử, động lực đại diện của đại biểu còn hạn chế, và sự chưa đầy đủ các công cụ để đại biểu lắng nghe, tự do xét đoán ý chí chung của xã hội.
Để khắc phục những hạn chế này và đáp ứng yêu cầu xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, luận án đề xuất ba nhóm giải pháp cơ bản. Thứ nhất, hoàn thiện chế độ bầu cử bằng cách áp dụng phương pháp bầu cử đa số hai vòng, tổ chức đơn vị bầu cử đơn danh với số dân tương đương, tăng cường tính cạnh tranh giữa các ứng cử viên, và bảo đảm quyền bầu cử cho người Việt Nam ở nước ngoài. Thứ hai, nâng cao vị thế của đại biểu Quốc hội thông qua việc bãi bỏ quy định bãi nhiệm đại biểu, bổ sung quyền miễn trừ trách nhiệm, và tăng cường số lượng đại biểu chuyên trách. Thứ ba, hoàn thiện quy trình, thủ tục làm việc của Quốc hội, bao gồm bổ sung hình thức điều trần và bảo đảm nguyên tắc bảo vệ ý kiến thiểu số. Những giải pháp này nhằm mục tiêu xây dựng một Quốc hội thực sự đại diện, góp phần vào sự phát triển của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của dân, do dân và vì dân.