ẨN DỤ Ý NIỆM MÀU SẮC TRONG TIẾNG VIỆT
NGÔN NGỮ HỌC
Luận án "Ẩn dụ ý niệm màu sắc trong tiếng Việt" của Nguyễn Thị Liên, hoàn thành tại Trường Đại học Khoa học, Đại học Huế vào năm 2022, là một công trình nghiên cứu chuyên sâu về ẩn dụ ý niệm màu sắc từ góc độ ngôn ngữ học tri nhận.
Đề tài được lựa chọn dựa trên lý thuyết ngôn ngữ học tri nhận, xem ẩn dụ ý niệm là một phương tiện hữu hiệu để tri nhận và lý giải thế giới, đặc biệt qua phạm trù màu sắc. Mặc dù màu sắc được sử dụng như một miền nguồn để khám phá các miền đích trừu tượng trong tư duy người Việt, cho đến nay, chưa có công trình khoa học nào nghiên cứu thấu đáo, có hệ thống về ẩn dụ ý niệm màu sắc trong tiếng Việt. Luận án này nhằm lấp đầy "khoảng trống" đó.
Mục đích chính của nghiên cứu là vận dụng lý thuyết ẩn dụ ý niệm vào việc tìm hiểu và lý giải cơ chế ánh xạ từ miền nguồn màu sắc đến các miền đích tri nhận khác nhau, đồng thời cung cấp hiểu biết cụ thể về các mô hình tri nhận ẩn dụ ý niệm màu sắc được sử dụng trong đời sống người Việt. Từ đó, luận án mang lại cái nhìn toàn diện về giá trị tri nhận và phương thức tư duy của người Việt thông qua ẩn dụ ý niệm màu sắc.
Các nhiệm vụ nghiên cứu bao gồm việc tìm hiểu sự chọn lọc và phân bố các thuộc tính điển dạng giữa miền nguồn màu sắc và các miền đích; thiết lập, phân tích mô hình ẩn dụ ý niệm màu sắc; và kiến giải đặc trưng tri nhận, phương thức tư duy của người Việt. Đối tượng nghiên cứu là các ý niệm và ẩn dụ ý niệm màu sắc trong tiếng Việt liên quan đến con người, đời sống xã hội và hiện tượng tự nhiên. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào các ẩn dụ ý niệm màu sắc, làm rõ loại màu sắc tạo ra ánh xạ từ miền nguồn sang miền đích tri nhận, sử dụng phương pháp miêu tả, thu thập và phân tích tư liệu, kết hợp với các lý thuyết liên ngành.
Luận án đóng góp về lý luận khi là công trình đầu tiên nghiên cứu hệ thống về ẩn dụ ý niệm màu sắc trong tiếng Việt từ ngữ nghĩa học tri nhận, gợi mở cách tiếp cận liên ngành ngôn ngữ - tư duy - văn hóa. Về thực tiễn, luận án làm rõ cấu trúc mô hình tri nhận, cơ sở hình thành và phân tích các mô hình ẩn dụ ý niệm màu sắc, góp phần làm sáng tỏ phương thức tư duy và văn hóa Việt Nam.
Nội dung dẫn nhập và tổng quan vấn đề nghiên cứu trình bày lịch sử nghiên cứu màu sắc trên thế giới và ở Việt Nam, ghi nhận sự phát triển của các hướng nghiên cứu từ từ vựng – ngữ nghĩa, ngôn ngữ văn chương, văn hóa đến tri nhận. Luận án cũng trình bày cơ sở lý thuyết về phạm trù, ý niệm, không gian tinh thần, tính nghiệm thân, lược đồ hình ảnh, điển dạng và khái niệm ẩn dụ ý niệm (MIỀN ĐÍCH LÀ MIỀN NGUỒN), cùng các vấn đề lý luận liên quan đến màu sắc và ẩn dụ ý niệm màu sắc trong ngôn ngữ.