NGHIÊN CỨU TÁC ĐỘNG CỦA THAY ĐỔI CÔNG NGHỆ ĐẾN CHUYỂN DỊCH CƠ CẤU LAO ĐỘNG TRONG NGÀNH CÔNG NGHIỆP CHẾ BIẾN CHẾ TẠO Ở VIỆT NAM
Quản lý kinh tế
Luận án tập trung nghiên cứu tác động của thay đổi công nghệ (TĐCN) đến chuyển dịch cơ cấu lao động (CCLĐ) trong ngành công nghiệp chế biến chế tạo (CNCBCT) tại Việt Nam. Đề tài xuất phát từ tính cấp thiết của xu hướng TĐCN mạnh mẽ trong bối cảnh cách mạng công nghiệp 4.0 và chuyển đổi số, vốn đang làm thay đổi sâu rộng quy trình sản xuất kinh doanh toàn cầu. TĐCN không chỉ giúp doanh nghiệp đổi mới sản phẩm, nâng cao năng suất lao động mà còn tạo ra những thách thức lớn về việc làm, đặc biệt đối với lao động trình độ thấp, đồng thời làm tăng nhu cầu lao động có trình độ chuyên môn kỹ thuật cao, dẫn đến sự chênh lệch thu nhập. Ngành CNCBCT, dù đóng vai trò trọng yếu trong nền kinh tế Việt Nam và có những bước phát triển tích cực, vẫn còn mang nặng tính gia công, phụ thuộc vào nước ngoài và gặp khó khăn trong việc hấp thụ công nghệ do hạn chế về trình độ lao động và tài chính. Do đó, việc nắm bắt xu hướng chuyển dịch CCLĐ do TĐCN là cần thiết để xây dựng chính sách phù hợp.
Mục tiêu tổng quát của luận án là nghiên cứu lý luận về tác động của TĐCN đến chuyển dịch CCLĐ, đánh giá các khía cạnh tác động này trong ngành CNCBCT ở Việt Nam và đề xuất giải pháp thúc đẩy TĐCN nhằm góp phần chuyển dịch CCLĐ. Các mục tiêu cụ thể bao gồm hệ thống hóa cơ sở lý luận, chỉ ra cơ chế tác động và xây dựng mô hình nghiên cứu; đánh giá thực trạng tác động thông qua phân tích định lượng và định tính; và đề xuất các giải pháp.
Luận án có những đóng góp mới cả về lý luận và thực tiễn. Về lý luận, luận án làm rõ cách tiếp cận TĐCN là sự cải tiến công nghệ sản xuất để tạo ra lượng đầu ra lớn hơn với cùng một lượng đầu vào, hệ thống hóa các chỉ tiêu và phương pháp đo lường, đồng thời chỉ ra cơ chế tác động của TĐCN đến CCLĐ thông qua cầu lao động. Luận án cũng xây dựng mô hình hàm cầu có điều kiện của lao động và sử dụng kỹ thuật ghép dữ liệu với phương pháp ước lượng mô men tổng quát (GMM) để khắc phục vấn đề nội sinh. Về thực tiễn, luận án tổng hợp và phát hiện cụ thể về tác động của TĐCN đến chuyển dịch CCLĐ ngành CNCBCT giai đoạn 2011 – 2022, cho thấy TĐCN có xu hướng tăng, tác động làm tăng cầu lao động trong ngắn hạn ở cả ba nhóm ngành công nghệ (thấp, trung bình, cao), nhưng trong dài hạn, cầu lao động có xu hướng giảm ở nhóm công nghệ thấp và trung bình. TĐCN đóng góp đáng kể vào tỷ lệ chuyển dịch CCLĐ, đặc biệt là nhóm ngành công nghệ thấp. Luận án cũng dự báo tác động của TĐCN đến CCLĐ ngành CNCBCT đến năm 2030 theo hai kịch bản, chỉ ra rằng ngành này sẽ tiếp tục dẫn đầu về việc làm và TĐCN sẽ đóng góp ngày càng lớn vào chỉ số chuyển dịch CCLĐ. Dựa trên những phát hiện này, luận án đề xuất 05 giải pháp trọng tâm nhằm hoàn thiện chính sách, nâng cao hiệu quả sử dụng vốn, năng lực công nghệ, trình độ chuyên môn kỹ thuật của người lao động và đáp ứng nhu cầu thị trường thông qua phát triển hệ sinh thái đổi mới sáng tạo.