THI PHÁP THƠ NGUYỄN DUY
Văn học Việt Nam
Luận án "Thi pháp thơ Nguyễn Duy" của Nguyễn Thị Hoàng Hương là một công trình nghiên cứu sâu sắc về thế giới nghệ thuật trong thơ Nguyễn Duy, một nhà thơ có vị trí nổi bật trong nền thơ Việt Nam hiện đại. Bắt đầu xuất hiện từ thời kháng chiến chống Mỹ, thơ Nguyễn Duy gây ấn tượng bởi vẻ đẹp riêng, đậm tính dân tộc - hiện đại, vừa giản dị, gần gũi lại đặc sắc, mới lạ trong nội dung trữ tình và hình thức biểu hiện. Mặc dù thơ Nguyễn Duy đã được tìm hiểu trên nhiều phương diện, luận án này lần đầu tiên đặt ra và giải quyết một cách trực diện, hệ thống và nhất quán vấn đề thi pháp thơ ông.
Mục đích chính của luận án là chỉ ra những đặc sắc trong thi pháp thơ Nguyễn Duy trên các phương diện quan trọng: quan niệm về nghệ thuật, cách thức tổ chức hình tượng nghệ thuật, và cách thức tổ chức thể thơ, giọng điệu, ngôn ngữ. Từ đó, luận án khẳng định những đóng góp độc đáo của tác giả cho thơ ca Việt Nam hiện đại. Nhiệm vụ nghiên cứu là ứng dụng thi pháp học để khám phá những đặc sắc nghệ thuật này.
Đối tượng nghiên cứu là toàn bộ thế giới nghệ thuật mà Nguyễn Duy kiến tạo, từ quan niệm nhân sinh, quan niệm nghệ thuật đến cái tôi trữ tình, cách cảm thụ không gian - thời gian, cũng như cách sử dụng ngôn ngữ và giọng điệu. Luận án tập trung khảo sát các bình diện cơ bản cấu thành hệ thống thi pháp này, sử dụng lý thuyết thi pháp học làm hướng tiếp cận chủ đạo, kết hợp với các phương pháp như so sánh, liên ngành, tiểu sử và cấu trúc - hệ thống. Tư liệu khảo sát chính là "Tuyển tập Thơ Nguyễn Duy" (2010) và mở rộng sang nhiều tập thơ khác của ông.
Kết quả nghiên cứu cho thấy, vấn đề xuyên suốt chi phối sáng tạo nghệ thuật của Nguyễn Duy là quan niệm nhân sinh trọng dân, thân dân và tâm thức trở về cội nguồn nhân dân, coi nhân dân là gốc rễ, nguồn cảm hứng. Quan niệm thẩm mỹ của ông là hành trình tìm "Cái đẹp trong cái khổ" và "Cái đẹp của lòng hiếu sinh", điều này trở thành tuyên ngôn nghệ thuật, định hình phong cách "thi sĩ thảo dân" của Nguyễn Duy. Luận án cũng phân tích sự hòa quyện giữa cái tôi trữ tình đời thường và trí thức, thế giới nhân vật trữ tình là những "thảo dân", "bụi chúng sinh" trong các không gian - thời gian khác nhau (quê nhà, chiến trường, thế sự thời bình). Về mặt hình thức, Nguyễn Duy thành công nhất với thể lục bát và thơ tự do, thể hiện sự linh hoạt, độc đáo, phá cách nhưng vẫn "ngầm chứa cái hồn dân gian". Giọng điệu thơ phong phú, đa dạng (tâm tình, cảm thương, triết lí, suy tư, trào tiếu, hài hước) và ngôn ngữ độc đáo, kết hợp hài hòa chất liệu dân gian và hiện đại.
Luận án góp phần quan trọng vào việc đánh giá chính xác sự nghiệp, khám phá giá trị nội dung và nghệ thuật thơ Nguyễn Duy, khẳng định bản lĩnh, phong cách và vị thế của nhà thơ trong tiến trình phát triển của thơ Việt Nam hiện đại, đồng thời là tài liệu tham khảo hữu ích cho nghiên cứu và giảng dạy.
Luận án trình bày một số vấn đề liên quan đến thuật ngữ của thi pháp học như: thi pháp và thi pháp học; quan niệm nghệ thuật về con người; thế giới nghệ thuật... cũng như nghiên cứu việc ứng dụng lý thuyết thi pháp học ở Việt Nam và tình hình nghiên cứu thi pháp thơ Nguyễn Duy.
Luận án tìm hiểu những vấn đề bao trùm trong quan niệm nhân sinh và quan niệm nghệ thuật của Nguyễn Duy. Luận án chỉ ra hai đặc điểm nổi bật của quan niệm nhân sinh: Tư tưởng “ta là dân” và tâm thức trở về với cội nguồn nhân dân; hai đặc điểm của quan niệm nghệ thuật: cái đẹp trong cái khổ và cái đẹp của lòng hiếu sinh.
Luận án tìm hiểu, khám phá cách thức tổ chức hình tượng nghệ thuật trong thơ Nguyễn Duy trên các phương diện: hình tượng cái tôi trữ tình, hình tượng nhân vật trữ tình và hình tượng không gian, thời gian.
Ở chương này, luận án trình bày những đặc điểm nổi bật về cách tổ chức thể thơ (thể lục bát, thể tự do); giọng điệu (giọng điệu tâm tình, cảm thương giọng điệu triết lí, suy tư; giọng điệu trào tiếu, hài hước) và ngôn ngữ thơ (ngôn ngữ dân gian; ngôn ngữ của “điệu nói”; các phép chuyển nghĩa đa dạng, linh hoạt) của thơ Nguyễn Duy.