Luận án Dạy học đọc hiểu kịch bản văn học ở trường trung học theo đặc trưng loại thể

Tên luận án:

DẠY HỌC ĐỌC HIỂU KỊCH BẢN VĂN HỌC Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC THEO ĐẶC TRƯNG LOẠI THỂ

Ngành:

Lí luận và PP dạy học bộ môn Văn và Tiếng Việt (Mã số: 6214.0111)

Tóm tắt nội dung tài liệu:

Luận án "Dạy học đọc hiểu kịch bản văn học ở trường trung học theo đặc trưng loại thể" của Nguyễn Thành Lâm (2016) tập trung giải quyết những thách thức trong việc giảng dạy kịch bản văn học (KBVH) tại các trường trung học Việt Nam. Dựa trên tinh thần đổi mới giáo dục theo Nghị quyết số 29-NQ/TW, đề tài nhấn mạnh sự chuyển dịch từ trang bị kiến thức sang phát triển toàn diện năng lực và phẩm chất người học.

Nghiên cứu chỉ ra rằng việc dạy đọc hiểu KBVH hiện nay còn gặp nhiều khó khăn, chưa thực sự phát huy đặc trưng loại thể của kịch, dẫn đến việc học sinh thiếu hứng thú. Các phương pháp giảng dạy thường giống với tác phẩm tự sự, trữ tình mà ít chú ý khai thác các yếu tố đặc trưng như hành động, xung đột, ngôn ngữ đối thoại của kịch.

Mục đích của luận án là nghiên cứu thực trạng và đề xuất các giải pháp dạy đọc hiểu KBVH ở trường trung học bám sát đặc trưng loại thể nhằm nâng cao chất lượng dạy và học. Đóng góp về lí luận bao gồm bổ sung các vấn đề về dạy học đọc hiểu KBVH theo đặc trưng loại thể, hệ thống câu hỏi đọc hiểu và hình thức tổ chức hoạt động. Về thực tiễn, luận án vận dụng các biện pháp, hình thức tổ chức hoạt động dạy học đã đề xuất để định hướng dạy học đọc hiểu KBVH cho từng thể loại cụ thể, cùng với các loại câu hỏi và hoạt động dạy học phù hợp.

Kết quả nghiên cứu và thực nghiệm sư phạm tại Quảng Ninh cho thấy KBVH là loại hình nghệ thuật tổng hợp với đặc trưng riêng biệt. Việc nắm vững và vận dụng đúng các đặc trưng thể loại là yếu tố quyết định hiệu quả của hoạt động đọc hiểu kịch. Luận án đã phác thảo quy trình đọc hiểu chung và cụ thể hóa thành các hoạt động hướng dẫn đọc, xây dựng hệ thống câu hỏi phù hợp và đề xuất các hoạt động ngoại khóa khả thi, góp phần kích thích hứng thú và nâng cao năng lực đọc hiểu KBVH cho học sinh.

Mục lục chi tiết:

• Chương I: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA DẠY HỌC ĐỌC HIỂU KỊCH BẢN VĂN HỌC THEO ĐẶC TRƯNG LOẠI THỂ

  • 1.1. Cơ sở lí luận của dạy học đọc hiểu KBVH

    • 1.1.1. Lí thuyết đọc hiểu văn bản
      • 1.1.1.1. Quan niệm về đọc hiểu
      • 1.1.1.2. Nội dung đọc hiểu văn bản
      • 1.1.1.3. Dạy đọc hiểu văn bản trong trường trung học
      • 1.1.1.4. Lí luận dạy học hiện đại và dạy học đọc hiểu KBVH ở trường trung học
      • 1.1.1.5. Dạy học đọc hiểu văn bản ở trong dạy học Ngữ văn ở trường trung học theo định hướng phát triển năng lực và phẩm chất của người học.
    • 1.1.2. Quan niệm về loại và thể trong văn học và ý nghĩa của dạy học theo đặc trưng loại thể
      • 1.1.2.1. Quan niệm về loại và thể
      • 1.1.2.2. Dạy học đọc hiểu KBVH theo đặc trưng loại thể trong dạy học Ngữ văn ở trường trung học
      • 1.1.2.3. Con đường hình thành tri thức loại thể kịch bản văn học cho học sinh trung học
    • 1.1.3. Kịch và kịch bản văn học
      • 1.1.3.1. Kịch là gì?
      • 1.1.3.2. Kịch bản văn học
    • 1.1.4. Đặc trưng loại thể của kịch bản văn học
      • 1.1.4.1. Cốt truyện, sự kiện, hoàn cảnh kịch tập trung cao độ
      • 1.1.4.2. Tình huống là môi trường nảy sinh xung đột kịch
      • 1.1.4.3. Xung đột kịch tạo nên kịch tính, là “linh hồn” của kịch
      • 1.1.4.4. Nhân vật là hình tượng trò diễn
      • 1.1.4.5. Ngôn ngữ kịch giàu tính hành động, cá tính hóa, giàu ẩn ý, giàu chất trữ tình
      • 1.1.4.6. Kết cấu phân hồi, màn, cảnh là đặc trưng của bố cục kịch
    • 1.1.5. Phân loại kịch và đặc trưng của các thể loại kịch
      • 1.1.5.1. Đặc trưng thể loại của chèo dân gian Việt Nam
      • 1.1.5.2. Đặc trưng thể loại của bi kịch
      • 1.1.5.3. Đặc trưng thể loại của hài kịch
      • 1.1.5.4. Đặc trưng thể loại của chính kịch (kịch drama)

  • 1.2. Cơ sở thực tiễn

    • 1.2.1. Về KBVH trong Chương trình và SGK Ngữ văn trung học
      • 1.2.1.1. KBVH trong chương trình và SGK THCS
      • 1.2.1.2. KBVH trong chương trình và SGK THPT
    • 1.2.2. Về hệ thống câu hỏi hướng dẫn đọc hiểu KBVH trong SGK Ngữ văn hiện hành
      • 1.2.2.1. Kết quả thống kê một số câu hỏi đề cập đến đặc trưng thể loại đã được sử dụng trong các bài ĐHVB trong SGK Ngữ văn hiện hành
      • 1.2.2.2. Nhận xét chung về nội dung câu hỏi hướng dẫn đọc hiểu và các hoạt động đọc hiểu KBVH được đề xuất ở các bài đọc SGK Ngữ văn
    • 1.2.3. Về thực trạng dạy học đọc hiểu KBVH ở trường trung học theo đặc trưng loại thể
      • 1.2.3.1. Đối tượng, phạm vi khảo sát
      • 1.2.3.2. Kết quả khảo sát (Phụ lục)
      • 1.2.3.3. Đánh giá kết quả khảo sát
    • 1.2.4. Vấn đề đặt ra từ thực trạng

• Chương II: MỘT SỐ BIỆN PHÁP TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC ĐỌC HIỂU KỊCH BẢN VĂN HỌC THEO ĐẶC TRƯNG LOẠI THỂ

  • 2.1. Cơ sở và nguyên tắc đề xuất các biện pháp tổ chức dạy học đọc hiểu kịch bản văn học theo đặc trưng loại thể

    • 2.1.1. Các biện pháp đề xuất phải phù hợp với tâm sinh lí lứa tuổi HS và mục tiêu dạy học ở trường phổ thông
    • 2.1.2. Các biện pháp đề xuất đảm bảo phù hợp quan điểm dạy học hiện đại lấy HS làm trung tâm hoạt động học, góp phần nâng cao năng lực tự học cho HS
    • 2.1.3. Các biện pháp đề xuất phải thực hiện được mục tiêu dạy học KBVH theo đặc trưng loại thể

  • 2.2. Đề xuất một số biện pháp dạy học đọc hiểu KBVH theo đặc trưng loại thể

    • 2.2.1. Hướng dẫn HS tự đọc văn bản
      • 2.2.1.1. Đọc lướt toàn bộ phần văn bản để có cái nhìn bao quát.
      • 2.2.1.2. Đọc phần lời dẫn giúp HS hình dung ra tình huống kịch, nhân vật tham gia, bối cảnh thời đại, không gian, thời gian,....
      • 2.2.1.3. Đọc sâu phần lời thoại của nhân vật để thấy được tính cách, diễn biến tâm lí, các cung bậc cảm xúc của nhân vật, xung đột tâm lí của các tuyến nhân vật, của nhân vật,....
    • 2.2.2. Sử dụng hệ thống câu hỏi đọc hiểu bám sát đặc trưng thể loại
      • 2.2.2.1. Câu hỏi huy động tri thức thể loại, hiểu biết văn hóa
      • 2.2.2.2. Câu hỏi tái hiện dùng để tóm tắt nội dung cốt truyện, xác định tình huống kịch, hệ thống nhân vật
      • 2.2.2.3. Câu hỏi đánh giá, nhận định, phân tích sự phát triển của mâu thuẫn, tính cách nhân vật
      • 2.2.2.4. Câu hỏi phát hiện, đánh giá nội dung, đặc điểm ngôn ngữ kịch
      • 2.2.2.5. Câu hỏi đánh giá, thẩm bình giá trị nội dung và giá trị thẩm mĩ của văn bản kịch
      • 2.2.2.6. Câu hỏi gợi mở giúp nâng cao năng lực tổng hợp, năng lực liên hệ, liên kết các nguồn tri thức để giải quyết vấn đề
    • 2.2.3. Tổ chức thảo luận, tập nghiên cứu theo chuyên đề thể loại
      • 2.2.3.1. Đề tài thảo luận, đề tài nghiên cứu là các vấn đề ngoài văn bản
      • 2.2.3.2. Đề tài thảo luận, đề tài nghiên cứu là các vấn đề trong văn bản
    • 2.2.4. Tổ chức hoạt động ngoại khoá
      • 2.2.4.1. Thưởng thức kịch trên sân khấu góp phần hiểu rõ hơn tác phẩm
      • 2.2.4.2. Tham gia các hoạt động diễn kịch
      • 2.2.4.3. Tổ chức các buổi thảo luận với các chủ đề, đề tài liên quan đến nội dung học tập để củng cố, mở rộng tri thức, giúp HS làm quen với việc sưu tầm tư liệu, tổ chức hoạt động tự học, luyện tập thuyết trình,...

  • 2.3. Vận dụng các biện pháp đã đề xuất để tổ chức dạy học đọc hiểu KBVH theo đặc trưng loại thể

    • 2.3.1. Hướng dẫn HS thực hiện quy trình ĐHVB
      • 2.3.1.1. Thực hiện đọc lướt khi bắt đầu quá trình đọc hiểu KBVH
      • 2.3.1.2. Đọc kĩ phần lời dẫn để có hình dung đầy đủ về tình huống kịch, có chỉ dẫn về hành động và sự xuất hiện của các nhân vật
      • 2.3.1.3. Đọc sâu, đọc kĩ lời thoại để khám phá các giá trị nội dung, tư tưởng nhân sinh và giá trị nghệ thuật của tác phẩm kịch
    • 2.3.2. Xây dựng hệ thống câu hỏi ĐHVB hài kịch
      • 2.3.2.1. Câu hỏi định hướng HS xác định thể loại
      • 2.3.2.2. Câu hỏi định hướng phát hiện các thủ pháp gây cười
      • 2.3.2.3. Câu hỏi xác định tình huống kịch
      • 2.3.2.4. Câu hỏi định hướng tìm hiểu đặc điểm nhân vật
      • 2.3.2.5. Câu hỏi xác định xung đột kịch
      • 2.3.2.6. Câu hỏi định hướng tìm hiểu đặc điểm ngôn ngữ kịch
    • 2.3.3. Xây dựng hệ thống câu hỏi ĐHVB chính kịch
      • 2.3.3.1. Câu hỏi xác định thể loại
      • 2.3.3.2. Câu hỏi khai thác nội dung, đề tài
      • 2.3.3.3. Câu hỏi xác định mâu thuẫn, xung đột kịch
      • 2.3.3.4. Câu hỏi xác định kiểu loại nhân vật và tuyến nhân vật
      • 2.3.3.5. Câu hỏi tìm hiểu ngôn ngữ kịch
      • 2.3.3.6. Câu hỏi hướng dẫn tìm ý nghĩa nhân sinh, giá trị khái quát tư tưởng và giá trị nghệ thuật của văn bản
    • 2.3.4. Xây dựng hệ thống câu hỏi ĐHVB bi kịch
      • 2.3.4.1. Câu hỏi khai thác xung đột bi kịch
      • 2.3.4.2. Câu hỏi phân tích nhân vật bi kịch và lỗi lầm bi kịch
      • 2.3.4.3. Câu hỏi tìm hiểu ngôn ngữ bi kịch
      • 2.3.4.4. Câu hỏi phát hiện ý nghĩa tư tưởng và giá trị nhân sinh
    • 2.3.5. Tổ chức hướng dẫn HS thảo luận nhóm, thực hiện các bài tập tự nghiên cứu
    • 2.3.6. Hướng dẫn tổ chức một số hoạt động ngoại khoá

• Chương III: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM

  • 3.1. Giới thiệu chung

    • 3.1.1. Mục đích thực nghiệm
    • 3.1.2. Nhiệm vụ thực nghiệm

  • 3.2. Đối tượng, địa bàn và thời gian thực nghiệm

    • 3.2.1. Tiêu chuẩn lựa chọn địa bàn thực nghiệm
    • 3.2.2. Lựa chọn và bồi dưỡng GV dạy tiết thực nghiệm
    • 3.2.3. Lựa chọn HS thực nghiệm

  • 3.3. Nội dung thực nghiệm

    • 3.3.1. Nguyên tắc thiết kế giáo án và giáo án TN
    • 3.3.2. Tổ chức dạy thực nghiệm
    • 3.3.3. Đánh giá thực nghiệm về mặt định lượng
      • 3.3.3.1. Kỹ thuật đánh giá thực nghiệm
      • 3.3.3.2. Kết quả thực nghiệm sư phạm.
    • 3.3.4. Đánh giá kết quả thực nghiệm về mặt định tính
      • 3.3.4.1. Về thiết kế giáo án của GV
      • 3.3.4.2. Về hứng thú học tập của HS

  • 3.4. Nhận xét, đánh giá kết quả thực nghiệm