Luận án tập trung nghiên cứu các giải pháp nhằm chuyển dịch cơ cấu hàng xuất khẩu của Việt Nam sang thị trường Liên bang Nga. Việt Nam đang trong quá trình hội nhập sâu rộng kinh tế thế giới, thúc đẩy xuất nhập khẩu và chuyển dịch cơ cấu hàng hóa. Quan hệ ngoại giao Việt Nam - Liên bang Nga thiết lập từ năm 1950, được củng cố bằng Tuyên bố về quan hệ đối tác chiến lược năm 2001 và Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam - Liên minh Kinh tế Á-Âu (VN-EAEU FTA) ký năm 2015, mở ra nhiều cơ hội cho hàng hóa Việt Nam. Liên bang Nga, với dân số trên 140 triệu người, là một thị trường rộng lớn và truyền thống của Việt Nam. Tuy nhiên, năm 2021, kim ngạch thương mại hai chiều chỉ đạt 5,51 tỷ USD (chiếm 0,82% tổng kim ngạch Việt Nam), trong đó xuất khẩu đạt 3,20 tỷ USD, đứng thứ 26, và cơ cấu hàng hóa xuất khẩu còn thiếu cân đối. Bối cảnh thế giới phức tạp đòi hỏi sự thay đổi và chuyển dịch cơ cấu hàng xuất khẩu sang thị trường này, đặc biệt là các giải pháp từ phía Nhà nước.
Mục tiêu nghiên cứu là hệ thống hóa, bổ sung cơ sở lý luận, đánh giá thực trạng chuyển dịch cơ cấu xuất khẩu hàng hóa của Việt Nam sang Liên bang Nga, từ đó đề xuất giải pháp và kiến nghị đến năm 2030. Nhiệm vụ nghiên cứu bao gồm tổng quan tình hình nghiên cứu, xác lập cơ sở lý luận và kinh nghiệm quốc tế, phân tích thực trạng giai đoạn 2016-2021 để tìm ra kết quả, hạn chế và nguyên nhân, cuối cùng là đề xuất định hướng và giải pháp. Đối tượng nghiên cứu là các vấn đề lý luận và thực tiễn về chuyển dịch cơ cấu hàng xuất khẩu, với phạm vi nghiên cứu tập trung vào vai trò của Nhà nước, doanh nghiệp và các Hiệp hội, trong không gian thị trường Liên bang Nga và thời gian từ 2016-2021 cho thực trạng, đề xuất giải pháp đến 2030.
Luận án sử dụng phương pháp luận duy vật biện chứng cùng các phương pháp lịch sử, logic, phân loại, hệ thống hóa lý thuyết, thống kê, so sánh và chuyên gia. Về lý luận, luận án đã hệ thống hóa, bổ sung các vấn đề về chuyển dịch cơ cấu hàng xuất khẩu, khung lý thuyết về khái niệm, các yếu tố ảnh hưởng và tiêu chí đánh giá, cùng với việc tổng quan kinh nghiệm quốc tế và rút ra bài học cho Việt Nam. Về thực tiễn, luận án phân tích thực trạng từ phía Nhà nước và doanh nghiệp, xác lập định hướng và đề xuất các giải pháp chuyển dịch cơ cấu hàng xuất khẩu cho ba chủ thể: Nhà nước, doanh nghiệp và hiệp hội ngành hàng, nhằm đạt hiệu quả cao.
Thực trạng quan hệ thương mại cho thấy nền kinh tế Liên bang Nga tăng trưởng ổn định. Mặc dù Hiệp định VN-EAEU FTA có hiệu lực từ 2016, chỉ số cường độ thương mại của Việt Nam với Liên bang Nga có xu hướng yếu đi. Cơ cấu hàng xuất khẩu chủ yếu gồm hai nhóm: Hàng thô hoặc mới sơ chế (SITC 0-4) và Hàng chế biến hoặc đã tinh chế (SITC 5-8). Giai đoạn 2016-2021, tỷ trọng nhóm hàng thô có xu hướng giảm (từ 23,50% xuống 18,27%), trong khi nhóm hàng chế biến tăng (từ 76,50% lên 81,73%), cho thấy sự chuyển dịch tích cực. Tuy nhiên, chỉ số RCA (lợi thế so sánh bộc lộ) cho thấy sự biến động, đòi hỏi các giải pháp đồng bộ và khả thi để phát huy tối đa lợi thế cạnh tranh.
1.1.2. Các công trình nghiên cứu có liên quan đến xuất khẩu hàng hóa sang thị trường Liên bang Nga và Khu vực Liên minh kinh tế Á-Âu
2.1. Khái niệm và nội dung của chuyển dịch cơ cấu hàng xuất khẩu
2.1.3.1. Vai trò của Nhà nước trong chuyển dịch cơ cấu hàng xuất khẩu
2.1.3.2. Vai trò của doanh nghiệp trong chuyển dịch cơ cấu hàng xuất khẩu
2.1.3.3. Vai trò của các hiệp hội ngành hàng trong chuyển dịch cơ cấu hàng xuất khẩu
3.1. Khái quát về thị trường Liên bang Nga