Luận án Đánh giá tổng hợp điều kiện tự nhiên phục vụ phát triển nông – lâm nghiệp lưu vực sông Bé

Tên luận án:

ĐÁNH GIÁ TỔNG HỢP ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN PHỤC VỤ PHÁT TRIỂN NÔNG – LÂM NGHIỆP LƯU VỰC SÔNG BÉ

Ngành:

Địa lý tự nhiên

Tóm tắt nội dung tài liệu:

Luận án "Đánh giá tổng hợp điều kiện tự nhiên phục vụ phát triển nông – lâm nghiệp lưu vực sông Bé" của Phan Văn Trung, ngành Địa lý tự nhiên, được hoàn thành tại Trường Đại học Sư phạm, Đại học Huế vào năm 2021.

Nghiên cứu xuất phát từ tính cấp thiết của việc quản lý tổng hợp tài nguyên và môi trường theo lưu vực sông, đặc biệt là tại lưu vực sông Bé – một trong năm phụ lưu lớn của hệ thống sông Đồng Nai. Lưu vực này có diện tích 7.484 km², với điều kiện tự nhiên đa dạng và thuận lợi cho phát triển cây công nghiệp lâu năm và cây ăn quả (như cao su, cà phê, hồ tiêu, điều, sầu riêng, bơ, lạc, ngô, sắn). Tuy nhiên, hoạt động nông – lâm nghiệp hiện tại chưa tương xứng với tiềm năng, đồng thời tiềm ẩn nhiều nguy cơ như xói mòn đất, mất rừng phòng hộ, lũ quét và thiếu quy hoạch chi tiết.

Mục tiêu chính của luận án là xác lập cơ sở khoa học trong việc đánh giá tổng hợp điều kiện tự nhiên (ĐKTN) nhằm đề xuất định hướng phát triển nông – lâm nghiệp bền vững tại lưu vực sông Bé. Để đạt được mục tiêu này, luận án đã tổng quan tài liệu, xây dựng cơ sở lý luận và quy trình đánh giá tổng hợp ĐKTN, xác định tính chất đặc thù và phân hóa lãnh thổ của ĐKTN, đồng thời xây dựng bản đồ cảnh quan (CQ) lưu vực sông Bé tỷ lệ 1/250.000. Nghiên cứu cũng đánh giá và phân hạng mức độ thích hợp của từng loại CQ để đề xuất định hướng sử dụng hợp lý lãnh thổ.

Những đóng góp mới của luận án bao gồm việc sử dụng phương pháp phân tích CQ để đánh giá ĐKTN, xây dựng bản đồ CQ lưu vực sông Bé, xác định mức độ thích hợp và thứ tự ưu tiên của các loại CQ cho nông - lâm nghiệp, và đề xuất sử dụng hợp lý lãnh thổ theo hướng bền vững. Luận án bảo vệ hai luận điểm chính: tính đa dạng trong cấu trúc và chức năng CQ là kết quả của sự tác động tổng hợp giữa các hợp phần tự nhiên và nhân sinh; và việc đánh giá tổng hợp ĐKTN là cơ sở khoa học quan trọng để đề xuất định hướng phát triển nông – lâm nghiệp bền vững.

Về mặt khoa học, công trình góp phần hoàn thiện cơ sở lý luận đánh giá tổng hợp ĐKTN và làm phong phú thêm hướng nghiên cứu địa lý ứng dụng. Về mặt thực tiễn, nghiên cứu làm sáng tỏ quy luật phân hóa tự nhiên, cung cấp thông tin cần thiết cho quy hoạch, sử dụng hợp lý lãnh thổ, và làm tài liệu tham khảo cho các nhà hoạch định chính sách, nghiên cứu và giảng dạy.

Luận án đã lựa chọn 5 loại cây trồng chủ lực (cao su, ca cao, bơ, bưởi, sao đen) và 10 chỉ tiêu đánh giá (độ cao tuyệt đối, độ dốc, loại đất, tầng dày, thành phần cơ giới, hàm lượng mùn, chỉ số pH, nhiệt độ trung bình năm, lượng mưa trung bình năm và độ dài mùa khô). Kết quả cho thấy tiềm năng tự nhiên của lưu vực sông Bé rất đa dạng, với các loại CQ có mức độ thích hợp khác nhau cho từng loại cây trồng. Cụ thể, diện tích thích hợp cho cao su là 506.837,1 ha (69,67%), ca cao 273.625,7 ha (37,6%), bơ 344.073,6 ha (47,30%), bưởi 400.970,5 ha (55,1%) và sao đen 601.274,8 ha (82,66%). Dựa trên các kết quả này, luận án đề xuất định hướng sử dụng lãnh thổ theo ba bộ phận (thượng, trung, hạ lưu) với năm nhóm chức năng chính, nhằm đảm bảo hiệu quả kinh tế, xã hội và môi trường.

Mục lục chi tiết:

• MỞ ĐẦU

  • 1. TÍNH CẤP THIẾT CỦA LUẬN ÁN
  • 2. MỤC TIÊU VÀ NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU
  • 2.1. Mục tiêu nghiên cứu
  • 2.2. Nhiệm vụ nghiên cứu
  • 3. GIỚI HẠN NGHIÊN CỨU
  • 3.1. Giới hạn lãnh thổ
  • 3.2. Giới hạn nội dung nghiên cứu
  • 4. NHỮNG ĐÓNG GÓP MỚI
  • 5. LUẬN ĐIỂM BẢO VỆ
  • 6. Ý NGHĨA KHOA HỌC VÀ THỰC TIỄN
  • 6.1. Ý nghĩa khoa học
  • 6.2. Ý nghĩa thực tiễn
  • 7. CẤU TRÚC LUẬN ÁN
  • Chương 1: Cơ sở lý luận của việc đánh giá tổng hợp điều kiện tự nhiên phục vụ định hướng quy hoạch nông - lâm nghiệp theo lưu vực, gồm 49 trang.
  • Chương 2: Đặc điểm phân hóa tự nhiên ở lưu vực sông Bé, gồm 51 trang.
  • Chương 3: Đánh giá tổng hợp điều kiện tự nhiên phục vụ phát triển nông - lâm nghiệp theo hướng bền vững, gồm 44 trang.

• Chương 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN CỦA VIỆC ĐÁNH GIÁ TỔNG HỢP ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN PHỤC VỤ ĐỊNH HƯỚNG QUY HOẠCH NÔNG – LÂM NGHIỆP THEO LƯU VỰC

  • 1.1. MỘT SỐ KHÁI NIỆM ĐƯỢC SỬ DỤNG TRONG LUẬN ÁN
  • 1.1.1. Điều kiện tự nhiên và tài nguyên thiên nhiên
  • 1.1.1.1. Điều kiện tự nhiên
  • 1.1.1.2. Tài nguyên thiên nhiên
  • 1.1.2. Cảnh quan, cấu trúc và chức năng cảnh quan
  • 1.1.2.1. Cảnh quan
  • 1.1.2.2. Cấu trúc cảnh quan
  • 1.1.2.3. Chức năng cảnh quan
  • 1.1.3. Sinh thái cảnh quan và đa dạng cảnh quan
  • 1.1.3.1. Sinh thái cảnh quan
  • 1.1.3.1. Đa dạng cảnh quan
  • 1.1.4. Đánh giá tổng hợp điều kiện tự nhiên
  • 1.1.4.1. Đánh giá
  • 1.1.4.2. Đánh giá điều kiện tự nhiên
  • 1.1.4.3. Đánh giá tổng hợp điều kiện tự nhiên
  • 1.1.5. Lưu vực sông
  • 1.1.6. Phát triển và phát triển bền vững
  • 1.1.6.1. Phát triển
  • 1.1.6.2. Phát triển bền vững
  • 1.2. TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐÁNH GIÁ ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN LƯU VỰC SÔNG PHỤC VỤ PHÁT TRIỂN NÔNG – LÂM NGHIỆP
  • 1.3. CƠ SỞ LÍ LUẬN VỀ NGHIÊN CỨU CẢNH QUAN PHỤC VỤ ĐỊNH HƯỚNG QUY HOẠCH NÔNG – LÂM NGHIỆP THEO LƯU VỰC SÔNG
  • 1.3.1. Mối liên hệ giữa cảnh quan và hoạt động nông – lâm nghiệp
  • 1.3.2. Quản lý tổng hợp lưu vực sông và cách vận dụng trong nghiên cứu cảnh quan
  • 1.3.2.1. Quản lý tổng hợp lưu vực sông
  • 1.3.2.2. Cách tiếp cận quản lý tổng hợp lưu vực sông trong sản xuất nông – lâm nghiệp
  • 1.3.3. Quan điểm nghiên cứu
  • 1.3.4. Phương pháp nghiên cứu
  • 1.3.5. Quy trình nghiên cứu
  • TIỂU KẾT CHƯƠNG 1

• Chương 2: ĐẶC ĐIỂM PHÂN HÓA TỰ NHIÊN Ở LƯU VỰC SÔNG BÉ

  • 2.1. CÁC YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN SỰ PHÂN HÓA TỰ NHIÊN Ở LƯU VỰC SÔNG BÉ
  • 2.1.1. Vị trí địa lí
  • 2.1.2. Các yếu tố tự nhiên
  • 2.1.2.1. Địa chất
  • 2.1.2.2. Địa hình – địa mạo
  • a. Đặc điểm địa hình
  • b. Đặc điểm địa mạo
  • 2.1.2.3. Khí hậu
  • 2.1.2.4. Thủy văn
  • 2.1.2.5. Thổ nhưỡng
  • 2.1.2.6. Sinh vật
  • 2.1.3. Các yếu tố kinh tế - xã hội
  • 2.1.3.1. Khái quát tình hình phát triển kinh tế - xã hội ở lưu vực sông Bé
  • - Tình hình phát triển kinh tế
  • - Dân số và nguồn lao động
  • 2.2. SỰ PHÂN HÓA TỰ NHIÊN Ở LƯU VỰC SÔNG BÉ
  • 2.2.1. Sự hình thành các đơn vị cảnh quan ở lưu vực sông Bé
  • 2.2.1.1. Hệ thống và chỉ tiêu phân loại cảnh quan
  • a. Hệ thống phân loại cảnh quan
  • b. Chỉ tiêu các cấp trong hệ thống phân loại cảnh quan lưu sông Bé
  • 2.2.1.2. Bản đồ cảnh quan lưu vực sông Bé và bảng chú giải ma trận
  • a. Nguyên tắc và phương pháp thành lập bản đồ CQ
  • b. Bản đồ cảnh quan lưu vực sông Bé và bảng chú giải ma trận tỷ lệ 1/250.000
  • 2.2.2. Đặc điểm phân hóa đa dạng cảnh quan ở lưu vực sông Bé
  • 2.2.2.1. Phân hóa trong cấu trúc cảnh quan
  • a. Cấu trúc đứng
  • b. Cấu trúc ngang
  • 2.2.2.2. Phân hóa theo chức năng cảnh quan
  • a. Chức năng phòng hộ, bảo vệ môi trường
  • b. Chức năng phục hồi, bảo tồn
  • c. Chức năng kinh tế sinh thái
  • 2.2.2.3. Phân hóa theo động lực cảnh quan
  • TIỂU KẾT CHƯƠNG 2

• Chương 3: ĐÁNH GIÁ TỔNG HỢP ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN PHỤC VỤ PHÁT TRIỂN NÔNG - LÂM NGHIỆP THEO HƯỚNG BỀN VỮNG

  • 3.1. XÂY DỰNG HỆ THỐNG CHỈ TIÊU ĐÁNH GIÁ
  • 3.1.1. Lựa chọn loại hình sử dụng đất nông - lâm nghiệp phục vụ mục tiêu đánh giá
  • 3.1.1.1. Nguyên tắc lựa chọn loại hình sử dụng đất nông nghiệp
  • 3.1.1.2. Nguyên tắc lựa chọn loại hình sử dụng đất lâm nghiệp
  • 3.1.2. Lựa chọn đơn vị đánh giá
  • 3.1.3. Nguyên tắc lựa chọn và phân cấp chỉ tiêu đánh giá
  • 3.2. ĐÁNH GIÁ VÀ PHÂN HẠNG MỨC ĐỘ THÍCH HỢP CÁC LOẠI CẢNH QUAN PHỤC VỤ ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NÔNG - LÂM NGHIỆP
  • 3.2.1. Xác định nhu cầu sinh thái của một số loại hình sử dụng đất nông - lâm nghiệp được lựa chọn ở lưu vực sông Bé
  • 3.2.2. Kết quả đánh giá và phân hạng mức độ thích hợp
  • 3.2.2.1. Kết quả đánh giá và phân hạng mức độ thích hợp CQ cho cây cao su
  • 3.2.2.2. Kết quả đánh giá và phân hạng mức độ thích hợp CQ cho cây ca cao
  • 3.2.2.3. Kết quả đánh giá và phân hạng mức độ thích hợp CQ cho cây bơ
  • 3.2.2.4. Kết quả đánh giá và phân hạng mức độ thích hợp CQ cho cây bưởi
  • 3.2.2.5. Kết quả đánh giá và phân hạng mức độ thích hợp CQ cho cây sao đen
  • 3.3. ĐỊNH HƯỚNG SỬ DỤNG LÃNH THỔ CHO PHÁT TRIỂN NÔNG - LÂM NGHIỆP BỀN VỮNG Ở LƯU VỰC SÔNG BÉ
  • 3.3.1. Cơ sở khoa học của việc đề xuất
  • 3.3.1.1. Kết quả đánh giá, phân hạng thích hợp
  • 3.3.1.2. Hiệu quả kinh tế, xã hội và môi trường của một số cây trồng chủ yếu trên lưu vực sông Bé
  • * Hiệu quả về kinh tế
  • * Hiệu quả về xã hội
  • * Hiệu quả về môi trường
  • * Phân tích dựa trên mô hình SWOT
  • 3.3.1.3. Hiện trạng sử dụng đất năm 2019 trên lưu vực sông Bé
  • 3.3.1.4. Hiện trạng phát triển nông – lâm nghiệp trên lưu vực sông Bé
  • 3.3.1.5. Định hướng sử dụng đất đai cho mục đích sản xuất nông - lâm nghiệp lưu vực sông Bé
  • 3.3.2. Định hướng sử dụng lãnh thổ cho phát triển nông - lâm nghiệp bền vững ở lưu vực sông Bé theo chức năng cảnh quan
  • TIỂU KẾT CHƯƠNG 3

• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ

  • 1. Những kết quả nghiên cứu của luận án
  • 2. Kiến nghị