NGHIÊN CỨU CHUỖI GIÁ TRỊ CÁ NGỪ ĐẠI DƯƠNG TẠI CÁC TỈNH NAM TRUNG BỘ
Kinh tế nông nghiệp (Mã số: 9 62 01 15)
Luận án "Nghiên cứu chuỗi giá trị cá ngừ đại dương tại các tỉnh Nam Trung Bộ" của Lưu Văn Huy, được thực hiện tại Học viện Nông nghiệp Việt Nam thuộc chuyên ngành Kinh tế nông nghiệp, nhằm mục tiêu đánh giá thực trạng, phân tích hạn chế và đề xuất định hướng cùng giải pháp nâng cấp chuỗi giá trị cá ngừ đại dương theo hướng hiệu quả và bền vững đến năm 2025.
Việt Nam, với lợi thế đường bờ biển và nguồn lợi hải sản dồi dào, đã chứng kiến sự tăng trưởng đáng kể của ngành khai thác cá ngừ đại dương tại các tỉnh Nam Trung Bộ trong giai đoạn 2011-2016, thể hiện qua số lượng tàu cá, sản lượng, năng suất và kim ngạch xuất khẩu. Ngành này còn đóng góp vào việc bảo vệ chủ quyền an ninh biển đảo. Tuy nhiên, chuỗi giá trị cá ngừ đại dương vẫn còn nhiều hạn chế như công nghệ khai thác và bảo quản chưa bền vững, thiếu liên kết dọc/ngang, chi phí sản xuất cao, khả năng cạnh tranh thấp và phân phối lợi ích giữa các tác nhân chưa hợp lý.
Nghiên cứu đã luận giải cơ sở lý luận và thực tiễn về phân tích chuỗi giá trị, đồng thời khảo sát các tác nhân chính bao gồm ngư dân, cơ sở thu mua, doanh nghiệp chế biến, bán buôn, bán lẻ và cơ quan quản lý tại ba tỉnh trọng điểm: Bình Định, Phú Yên, Khánh Hòa. Dữ liệu thứ cấp giai đoạn 2011-2015 và sơ cấp 2014-2015 được sử dụng để phân tích.
Kết quả nghiên cứu chỉ ra rằng chuỗi giá trị cá ngừ đại dương tại khu vực này có bốn kênh chính, trong đó ngư dân thường hoạt động đơn lẻ, dẫn đến chi phí sản xuất cao và chất lượng nguyên liệu không ổn định. Phân phối lợi nhuận trong chuỗi chưa hợp lý, với doanh nghiệp chế biến chiếm phần lớn lợi nhuận hàng năm (khoảng 89,65%), trong khi ngư dân chỉ nhận được khoảng 0,82%. Sáu yếu tố chính ảnh hưởng đến hiệu quả chuỗi bao gồm điều kiện tự nhiên (ngư trường xa bờ, bão), trình độ chuyên môn, công nghệ khai thác và bảo quản lạc hậu, tổ chức thu mua/chế biến/liên kết, thị trường tiêu thụ và chính sách vốn sản xuất kinh doanh.
Để khắc phục các hạn chế, luận án đề xuất các định hướng phát triển sản phẩm (tăng tỷ trọng cá ngừ nguyên con xuất khẩu chất lượng cao), kênh phân phối (tăng liên kết trực tiếp ngư dân với DNCB), thị trường xuất khẩu (tập trung vào Mỹ, Nhật Bản, EU và mở rộng sang các thị trường tiềm năng khác) đến năm 2025. Đồng thời, đề xuất bảy nhóm giải pháp cụ thể: nâng cao năng suất khai thác, cải thiện chất lượng sản phẩm, thúc đẩy liên doanh/liên kết, tăng cường năng lực cạnh tranh và xúc tiến tiêu thụ, hoàn thiện cơ chế chính sách (tài chính, tín dụng, bảo hiểm), phát triển dịch vụ hậu cần trên biển và xác định tác nhân chủ đạo trong chuỗi nhằm nâng cao giá trị gia tăng và phát triển bền vững ngành cá ngừ đại dương.