Chế độ tự quản địa phương và đổi mới tổ chức chính quyền địa phương Việt Nam
Luật Hiến pháp và Hành chính; Quản lý công
Luận án tập trung nghiên cứu thực trạng và đề xuất giải pháp cho mô hình tổ chức chính quyền địa phương tại Việt Nam. Xuất phát từ bối cảnh lịch sử áp dụng cơ chế quản lý tập trung, luận án chỉ ra rằng Việt Nam đang gặp vướng mắc trong việc chuyển đổi sang phi tập trung, với sự thiếu hụt nghiên cứu căn cơ về các khái niệm “phân quyền, phân cấp, ủy quyền”. Những hạn chế này gây ra nguy cơ phản kháng từ người dân do dân chủ địa phương bị xem nhẹ, xâm phạm quyền con người, quyền công dân, đồng thời cản trở sự phát triển kinh tế-xã hội và mục tiêu xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa.
Để hóa giải thực trạng này, luận án đề xuất nghiên cứu và áp dụng chế độ tự quản địa phương, một mô hình được chứng minh hiệu quả trên thế giới và không xung đột với truyền thống pháp lý Việt Nam. Luận án làm rõ các điểm mới trọng tâm. Thứ nhất, phân tích và luận giải toàn diện cơ sở lý luận, khoa học và thực tiễn của chế độ tự quản địa phương trên thế giới. Theo đó, tự quản địa phương được định nghĩa là một kiểu tổ chức chính quyền địa phương có nội dung là sự tự chủ và tự chịu trách nhiệm, kỹ thuật tổ chức đa dạng hóa mô hình phù hợp với yếu tố lãnh thổ, góp phần phát huy dân chủ địa phương, bảo đảm quyền con người và phòng chống tham nhũng. Chế độ này hình thành dựa trên lý luận về phi tập trung, chủ yếu là phân quyền, kết hợp với các hình thức khác, và cơ sở thực tiễn là sự phân chia đơn vị hành chính lãnh thổ. Luận án cũng minh chứng các nội dung đặc trưng của tự quản địa phương như tự quản chính trị, hành chính, tài chính, nguyên tắc riêng, phạm vi tự quản và mối quan hệ cân bằng giữa trung ương và địa phương. Sự đa dạng hóa trong tổ chức tự quản địa phương theo lãnh thổ được làm rõ, nhấn mạnh nguyên lý chung về tự quản và sự linh hoạt trong biến thể tổ chức. Luận án còn truy nguyên lịch sử hình thành tự quản địa phương từ các công xã, khẳng định đây là xu thế phát triển tự nhiên, có tính quy luật, không thể đảo ngược.
Thứ hai, luận án khẳng định yếu tố tự trị trong lịch sử tổ chức chính quyền địa phương Việt Nam thời phong kiến và rút ra kinh nghiệm quý báu. Thứ ba, từ phân tích thực trạng và hệ quả, luận án luận giải cụ thể việc áp dụng những hạt nhân hợp lý của chế độ tự quản địa phương tại Việt Nam. Các luận điểm bao gồm: những tiền đề chính trị, pháp lý, lịch sử hiện có là cơ sở vững chắc; các cải cách đã qua cho thấy nhu cầu dung nạp lý luận mới; sự hòa hợp giữa tự quản địa phương với điều kiện chính trị, kinh tế-xã hội đặc thù của Việt Nam, tương thích với định hướng xây dựng nhà nước pháp quyền XHCN; và những hiệu quả chính trị, kinh tế-xã hội có thể đạt được. Cuối cùng, thứ tư, luận án minh chứng sự hợp lý của việc thiết lập chính quyền địa phương cấp vùng/khu trong đổi mới toàn diện chính quyền địa phương Việt Nam trên cơ sở áp dụng các hạt nhân tự quản địa phương.