GIÁO DỤC VÀ KHOA CỬ NHO HỌC ĐẠI VIỆT THẾ KỶ XVII-XVIII
Lịch sử Việt Nam
Luận án tập trung nghiên cứu hệ thống về giáo dục và khoa cử Nho học tại Đại Việt trong hai thế kỷ XVII-XVIII, một giai đoạn lịch sử “khá đặc biệt” với tình trạng “cát cứ” giữa vua Lê – chúa Trịnh ở Đàng Ngoài và chúa Nguyễn ở Đàng Trong. Bối cảnh chính trị phức tạp này, cùng với sự du nhập của đạo Thiên Chúa và tác động của kinh tế hàng hóa, đã ảnh hưởng sâu sắc đến ý thức hệ Nho giáo và các chuẩn mực đạo đức xã hội, từ đó định hình chính sách giáo dục và khoa cử nhằm đào tạo, tuyển chọn đội ngũ quan lại.
Mục đích của nghiên cứu là làm sáng tỏ tình hình tổ chức, những đóng góp, cũng như nét chung và riêng biệt của nền giáo dục và khoa cử Nho học ở cả hai miền đất nước. Luận án đã sưu tầm, hệ thống hóa tư liệu để phân tích bối cảnh chính trị - xã hội, chính sách giáo dục, tổ chức trường lớp, chương trình học tập, chế độ khảo thí và thể lệ thi cử của từng chính quyền. Phạm vi nghiên cứu về không gian bao gồm vùng Đàng Ngoài (từ Bắc sông Gianh trở ra) và Đàng Trong (từ Nam sông Gianh đến Hà Tiên), với giới hạn thời gian cụ thể cho từng vùng.
Kết quả nghiên cứu cho thấy, cả triều Lê – Trịnh và chúa Nguyễn đều nhận thức rõ tầm quan trọng của giáo dục trong việc đào tạo nhân tài, củng cố vương triều. Nho giáo vẫn là nội dung cốt lõi, hướng tới mục tiêu “Tu thân, tề gia, trị quốc, bình thiên hạ”. Ở Đàng Ngoài, hệ thống trường học phát triển đa dạng, bao gồm Quốc Tử Giám và nhiều trường tư, dân lập. Khoa cử được tổ chức chặt chẽ với các kỳ thi Hương, Hội, Đình, tuyển chọn nhiều Tiến sĩ và Hương cống. Ngược lại, ở Đàng Trong, Nho học còn non trẻ, chúa Nguyễn chú trọng giáo dục hoàng tộc và quan lại tại Học Cung, khuyến khích dân lập trường tư. Hệ thống khoa cử Đàng Trong có những nét riêng biệt, đơn giản hơn, chưa tổ chức thi Tiến sĩ và có các khoa thi đặc thù như Thám phỏng, Tam ty.
Luận án cũng chỉ ra những thành tựu quan trọng: tuyển chọn được đội ngũ trí thức Nho học đông đảo, góp phần củng cố vương triều và duy trì truyền thống hiếu học, tạo nên nhiều làng, dòng họ khoa bảng. Tuy nhiên, giáo dục và khoa cử thời kỳ này cũng bộc lộ hạn chế: quá coi trọng bằng cấp, văn chương dẫn đến coi thường sản xuất, phân biệt giai tầng xã hội và các hiện tượng tiêu cực trong thi cử như gian lận, hối lộ. Những bài học về chính sách đãi ngộ nhân tài từ thời kỳ này vẫn còn giá trị thực tiễn cho Việt Nam đương đại.